Fazil Mustafa - Mirzə Cəlil niyə üşüyürdü?
23.02.13

Uşaqlıqdan oxuyarkən hər dəfə kövrəldiyim iki əsər və bu əsərlərin iki epizodu vardı. Biri Süleyman Sani Axundovun “Qaraca qız” əsərində Piri babanın Qaraca qızın ölümündən sonra söylədiyi son ifadədir: “Daxmamın bülbülü uçub getdi”.

İkincisi isə Mirzə Cəlilin həyatının son günləri ilə bağlı Həmidə xanımın xatırələrində yer alan səhnədir: Mirzə Cəlilin sobanı qalamaq üçün əl yazılarını yığıb yandırması və son dəfə çaldığı kamança...




“Bir axşam
Məhəmməd Hadi,
Sata bilmədiyi şerləri cibində;
Çökürdü yerə-
Bakının soyuq dalanlarının birində.
Bir axşam
Mirzə Cəlil,
Əl yazılarını yığıb
sobanı qaladı;
Kimsə yan otaqda
İçin-için ağladı”.

Yeniyetmə çağların duyğuları içində mənim şeirlə təsvir etdiyim Hadi və Mirzə Cəlil obrazlarıydı bunlar. Biri şeirlərini satışa çıxarmışdı çörək üçün. Çünki ac idi. Biri əl yazılarını yandırmağa götürmüşdü. Çünki üşüyürdü.
Mən Mirzə Cəlili həmişə üşüyən görmüşəm. Həmişə qızınmaq üçün nəyisə yandırmalıydı sanki...
Maraqlısı odur ki, Mirzə Cəlili oxuyarkən də hər zaman qaranlıq bir məkanda üşüdüyünü hiss edirsən.

“Gözümü ömrümdə birinci dəfə açan kimi dünyanı qaranlıq görmüşəm. Bu qaranlıqda ilk dəfə eşitdiklərim bunlardır: “Allahü əkbər! Allahü əkbər!”
Xatirələri bu ifadələrlə başlayır. Gördüyü qaranlığı aydınlada bilməyən “Allahü əkbər!” çağrışının hikmətinin necə təhrif olunduğu bir cəmiyyətin hədəflərinin, dəyərlərinin üzərinə getməyə qərar verir və Azərbaycan ədəbiyyatında, ictimai-siyasi mühitində öz xalqının geriliyinə, eyiblərinə ən sərt formada saldıran belə bir şəxsiyyət tapmaq çətindır. Eyni zamanda Novruzəlini də, Məhəmmədhəsən kişini də, Usta Zeynalı da, Nazlını da, saqqallı uşağı da sevə-sevə acıyan bir düşüncə adamı ilə söhbətləşirsən sanki...

Mirzə Cəlil hər şeydən öncə oxucu ilə söhbətləşən, oxucunu hadisənin içinə gətirməyi bacaran əsrarəngiz qabiliyyətə sahibdir.
Onun yaşadığı cəmiyyətdə bütün subyektlərin hədəfləri qeyri-insani və ya mənasızdır. İnsanlar ömürlərini absurd dəyərlərə həsr edərək dünyadan köçürlər. Xudayar bəy, Məhəmmədhəsən kişinin eşşəyini Zeynəbi siğə etmək üçün satır, Məhmməhəsən kişi eşşəyi Kərbəlaya ziyarət üçün saxlayır, Novruzəli xanın məktubunu qorumağı əsas vəzifə olaraq görüb rus məmuru ilə yumruq davasına çıxır və s.

Eyni absurd yaşamı sezmək üçün “Tərcümeyi halim”in başında gələn cümlə quruluşuna və mövzuya bir diqqət yetirin:
“Və yuxu kimi gəlir ki, o vaxtlar, yəni 50 il bundan qabaq, yəni mən balaca məktəb uşağı olduğum zamanlar evimizdə, küçədə, məktəbdə, bazar və dükanda gördüklərim və eşitdiklərim ancaq məscid söhbəti olardı, minbər söhbəti olardı, namaz idi, oruc tutmaq, əhya saxlamaq idi, vəz və mərsiyə idi. Sübhdən axşamadək gördüklərim kişilər və övrətlərin sübhdən axşamadək məşğələləri məhz namaz qılmaq, oruc tutmaq, genə namaz, genə oruc, məscid, qurban kəsmək, imam təziyyəsi və qışqırıqlı və cəlallı məhərrəm təziyyəsi və ağköynək büsatı olardı”.

Mirzə Cəlil buradan başlayır. Mirzə Cəlil hədəfini dəqiq seçib. Ona görə də aktualdır. Ona görə dünən də, bu gün də yasaqlıdır. Bu gün kimsə cəsarət edib “Dəli yığıncağı” olduğu kimi tamaşaya qoya bilməz. Düşüncə sistemi, iman anlayışı yüz illər bundan öncəsindən fərqlənməyən bir Azərbaycan və bir Azərbaycan xalqının içindən hər an, hər gün bir Şeyx Nəsrullah çıxması gözləniləndir. Ona görə ki, Şeyx Nəsrullaha qarşı çıxan qəhrəman da araq şüşəsinin dibindən çıxan İskəndərdir. “Sizin kimi camaatın qəhrəmanı da mənim kimi olar” nöqtəsini qoyarkən sanki yüz illərin dəyişməyəcək anlayışlarını uzaqgörənliklə yaratmış. Onun “Azərbaycan” məqaləsini bu gedişlə yüz il sonra da rahat bir pafosla, yanğı ilə cəmiyyətimizə üz tutub oxumaq mümkün olacaq.

Mirzə Cəlil, Türk ailəsi içindən ayrı bir dini və milli kimlik olaraq ortaya çıxan Azərbaycan topluluğunun modern dilinin memarıdır. Uzun illərin ümumtürk ədəbi dili formalaşdırmaq istəyən aydınlarla apardığı söz mübarizəsində, əslində qalib gələn Mirzə Cəlil oldu. Sanki Osmanlı türkcəsinin reformasiyasını irəlicədən görərək, Azərbaycan türkcəsini ayrıca bir şöbə olaraq şəkilləndirməyi intuitiv şəkildə hədəf seçmişdi. Ərəb, fars, moltanı qarışıqlığı içində əslində yeni ləhcə deyil, məhz türk dilinin müstəqil, modern qolunu yaratmışdı Mirzə Cəlil.

Mirzə Cəlilin istər ”Xatirələr”inin, istər də “Tərcümeyi-halim”in bəlkə də əsas məzmununun dini düşüncə və həyat yönümüzə aid olması onun Azərbaycan probleminin mahiyyətini dəqiq tutmasından xəbər verir. Mirzə Cəlil, Axundovdan fərqli olaraq inkarçı deyil, etirazçıdır. Axundov üçün dinin təməli, prinsipləri yanlışdır və cəhalətin qaynağı İslamın özü və Peyğəmbər Məhəmmədin şəxsiyyətidir. Axundov bu dinə qarşı protestanlıq ideyasını qoyurdu. Mirzə Cəlil üçün isə İslamın təməlinə duyarsızlıq yoxdur, bidət, mərasim, mövhumat çirkabı ilə öz mahiyyətindən uzaqlaşması əsas problem olaraq görülür.

Mirzə Cəlil istədiyi kimi gülə bilir- “Molla Nəsrəddin”də, Mirzə Cəlil istədiyi kimi canıynan-qanıynan ağlaya bilir- Danabaş kəndində. Mirzə Cəlil ucdantutma öz cəmiyyətinə tüpürə bilir- “Ölülər”də Kefli İskəndərlə. Mirzə Cəlil cəmiyyətin sağalması üçün hər cür müalicəni seçmə haqqını özünə tanıyan bir ictimai təbib xarakteri təqdim edir.
Mirzə Cəlilin başladığı nöqtəyə bir də qayıtmalıyıq. Dələduz Şeyx Nəsrullahın qarşısına kefli İskəndərlə çıxılan bir cəmiyyət Dəlilər yığnağı olaraq öz natamam şifrələrini çözə bilməyəcək. Kefli İsgəndərin tüpürcəyini üzümüzdən silib Anamızın Kitabını bir də oxumalıyıq... /publika.az/

Yenililklər
03.03.24
Asif Rüstəmli - Azərtac nə vaxt yaradılıb?
29.02.24
Abbasəli Xankişiyev - Dağlar kimi məğrur saxla başını
29.02.24
Əlirza Zihəq - Şuşa zəfəri
29.02.24
II Kitabqurdu Payız Oxu Marafonunun qalibləri mükafatlandırılıb
27.02.24
Azərbaycan Respublikası Kino Agentliyinin fəaliyyəti qənaətbəxşdir
23.02.24
Kənan Hacı - Korifeyin həyatını cəhənnəmə çevirən Dahi - Mahir Qarayevin "Sonuncu korifey" romanı üzərinə qeydlər
10.02.24
Öz nəğməmlə tək qalmışam indi mən - Höte
08.02.24
Gülnar Səmanın “Sözümüz sözdür-2” kitabı “GlobeEdit” nəşriyyatında çap olunub
01.02.24
Rus poeziyasının Gümüş dövrü - Seçmə şeirlər
01.02.24
Rəşad Səfər - Çığıranlar və çığırmayanlar
29.01.24
“İsveç nəsr antologiyası” ilk dəfə Azərbaycan dilində
29.01.24
Küyülü Nəccari Səid - Olumla ölüm arasında
29.01.24
Qulu Ağsəs haqqında kitab işıq üzü görüb
27.01.24
Natəvana "yaxılan" qara və qırmızı boyalar - Fərid Hüseyn yazır
25.01.24
Mahir N. Qarayev - Qara maskalı qatil
25.01.24
Tanınmış alim Paşa Kərimov vəfat edib
25.01.24
Fərid Hüseyn - Sözümüzü Allaha çatdırana vida
24.01.24
Vaqif Sultanlının “İnsan dənizi” romanı Təbrizdə yayınlandı
16.01.24
"Arşın mal alan" Ankara Dövlət Opera və Balet teatrında nümayiş olunub
16.01.24
Mahir N. Qarayev - Bir dəqiqəlik sükut, yaxud fikirli gördüyüm fikir adamı
16.01.24
Səfər Alışarlı - "Səs" romanı ustalıqla yazılmış əsərdir
16.01.24
Dünyaca məşhur roman Azərbaycan dilində - İlk dəfə
16.01.24
Səlim Babullaoğlu - Düma, Natəvan, xəncər, arxalıq və oyun
14.01.24
Ədəbiyyat İnstitutunda unudulmaz şair Nurəngiz Günə həsr olunmuş tədbir keçirilib
10.01.24
Bu boyda ömrü məhəbbətsiz necə yaşayasan? - Orxan Vəlinin Nahit xanıma məktubları haqqında - Fərid Hüseyn
10.01.24
Bolqarıstanda beynəlxalq festivalda ölkəmizi “Açar” bədii filmi təmsil edəcək
10.01.24
Tanınmış yazıçı, ədəbiyyatşünas Çingiz Hüseynov vəfat edib
10.01.24

"Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin "Macarıstan" sayı və "Macar ədəbiyyatı" antologiyası nəşr olunub

26.12.23
Zərdüşt Əlizadə - Qəm-qüssə, kədər şairi
20.12.23
Fərid Hüseyn - Orxan Vəlinin Nahit xanıma məktubları haqqında
18.12.23
İki şair, iki şeir - Mahir N. Qarayev və Sesar Valyexo
18.12.23
Fərid Hüseyn  Bişkekdə Çingiz Aytmatova həsr olunan beynəlxalq forumda iştirak edib
13.12.23
Yun Fossenin Nobel mühazirəsi
11.12.23
2024-cü il üçün Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı Şuşadan Türkmənistanın Anev şəhərinə ötürülüb
11.12.23
Moskvada Əsgər Məmmədovun “Nar dastanı” adlı rəsm sərgisi açılı
11.12.23
Mixail Lermontov - Vəsiyyət    
11.12.23
Tutu Ağayeva - "Gözəgörünməzlər"in görünən və görünməyən tərəfləri
09.12.23
Səlim Babullaoğlu TÜRKSOY tərəfindən təltif olundu
09.12.23
Səlim Babullaoğlu - Allah və vətən aşiqi, böyük şair
09.12.23
Bakıda “Məhmət Akif Ərsoy. Seçmə şeirlər” kitabının təqdimatı olub
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.