Fazil Mustafa - Mirzə Cəlil niyə üşüyürdü?
23.02.13

Uşaqlıqdan oxuyarkən hər dəfə kövrəldiyim iki əsər və bu əsərlərin iki epizodu vardı. Biri Süleyman Sani Axundovun “Qaraca qız” əsərində Piri babanın Qaraca qızın ölümündən sonra söylədiyi son ifadədir: “Daxmamın bülbülü uçub getdi”.

İkincisi isə Mirzə Cəlilin həyatının son günləri ilə bağlı Həmidə xanımın xatırələrində yer alan səhnədir: Mirzə Cəlilin sobanı qalamaq üçün əl yazılarını yığıb yandırması və son dəfə çaldığı kamança...




“Bir axşam
Məhəmməd Hadi,
Sata bilmədiyi şerləri cibində;
Çökürdü yerə-
Bakının soyuq dalanlarının birində.
Bir axşam
Mirzə Cəlil,
Əl yazılarını yığıb
sobanı qaladı;
Kimsə yan otaqda
İçin-için ağladı”.

Yeniyetmə çağların duyğuları içində mənim şeirlə təsvir etdiyim Hadi və Mirzə Cəlil obrazlarıydı bunlar. Biri şeirlərini satışa çıxarmışdı çörək üçün. Çünki ac idi. Biri əl yazılarını yandırmağa götürmüşdü. Çünki üşüyürdü.
Mən Mirzə Cəlili həmişə üşüyən görmüşəm. Həmişə qızınmaq üçün nəyisə yandırmalıydı sanki...
Maraqlısı odur ki, Mirzə Cəlili oxuyarkən də hər zaman qaranlıq bir məkanda üşüdüyünü hiss edirsən.

“Gözümü ömrümdə birinci dəfə açan kimi dünyanı qaranlıq görmüşəm. Bu qaranlıqda ilk dəfə eşitdiklərim bunlardır: “Allahü əkbər! Allahü əkbər!”
Xatirələri bu ifadələrlə başlayır. Gördüyü qaranlığı aydınlada bilməyən “Allahü əkbər!” çağrışının hikmətinin necə təhrif olunduğu bir cəmiyyətin hədəflərinin, dəyərlərinin üzərinə getməyə qərar verir və Azərbaycan ədəbiyyatında, ictimai-siyasi mühitində öz xalqının geriliyinə, eyiblərinə ən sərt formada saldıran belə bir şəxsiyyət tapmaq çətindır. Eyni zamanda Novruzəlini də, Məhəmmədhəsən kişini də, Usta Zeynalı da, Nazlını da, saqqallı uşağı da sevə-sevə acıyan bir düşüncə adamı ilə söhbətləşirsən sanki...

Mirzə Cəlil hər şeydən öncə oxucu ilə söhbətləşən, oxucunu hadisənin içinə gətirməyi bacaran əsrarəngiz qabiliyyətə sahibdir.
Onun yaşadığı cəmiyyətdə bütün subyektlərin hədəfləri qeyri-insani və ya mənasızdır. İnsanlar ömürlərini absurd dəyərlərə həsr edərək dünyadan köçürlər. Xudayar bəy, Məhəmmədhəsən kişinin eşşəyini Zeynəbi siğə etmək üçün satır, Məhmməhəsən kişi eşşəyi Kərbəlaya ziyarət üçün saxlayır, Novruzəli xanın məktubunu qorumağı əsas vəzifə olaraq görüb rus məmuru ilə yumruq davasına çıxır və s.

Eyni absurd yaşamı sezmək üçün “Tərcümeyi halim”in başında gələn cümlə quruluşuna və mövzuya bir diqqət yetirin:
“Və yuxu kimi gəlir ki, o vaxtlar, yəni 50 il bundan qabaq, yəni mən balaca məktəb uşağı olduğum zamanlar evimizdə, küçədə, məktəbdə, bazar və dükanda gördüklərim və eşitdiklərim ancaq məscid söhbəti olardı, minbər söhbəti olardı, namaz idi, oruc tutmaq, əhya saxlamaq idi, vəz və mərsiyə idi. Sübhdən axşamadək gördüklərim kişilər və övrətlərin sübhdən axşamadək məşğələləri məhz namaz qılmaq, oruc tutmaq, genə namaz, genə oruc, məscid, qurban kəsmək, imam təziyyəsi və qışqırıqlı və cəlallı məhərrəm təziyyəsi və ağköynək büsatı olardı”.

Mirzə Cəlil buradan başlayır. Mirzə Cəlil hədəfini dəqiq seçib. Ona görə də aktualdır. Ona görə dünən də, bu gün də yasaqlıdır. Bu gün kimsə cəsarət edib “Dəli yığıncağı” olduğu kimi tamaşaya qoya bilməz. Düşüncə sistemi, iman anlayışı yüz illər bundan öncəsindən fərqlənməyən bir Azərbaycan və bir Azərbaycan xalqının içindən hər an, hər gün bir Şeyx Nəsrullah çıxması gözləniləndir. Ona görə ki, Şeyx Nəsrullaha qarşı çıxan qəhrəman da araq şüşəsinin dibindən çıxan İskəndərdir. “Sizin kimi camaatın qəhrəmanı da mənim kimi olar” nöqtəsini qoyarkən sanki yüz illərin dəyişməyəcək anlayışlarını uzaqgörənliklə yaratmış. Onun “Azərbaycan” məqaləsini bu gedişlə yüz il sonra da rahat bir pafosla, yanğı ilə cəmiyyətimizə üz tutub oxumaq mümkün olacaq.

Mirzə Cəlil, Türk ailəsi içindən ayrı bir dini və milli kimlik olaraq ortaya çıxan Azərbaycan topluluğunun modern dilinin memarıdır. Uzun illərin ümumtürk ədəbi dili formalaşdırmaq istəyən aydınlarla apardığı söz mübarizəsində, əslində qalib gələn Mirzə Cəlil oldu. Sanki Osmanlı türkcəsinin reformasiyasını irəlicədən görərək, Azərbaycan türkcəsini ayrıca bir şöbə olaraq şəkilləndirməyi intuitiv şəkildə hədəf seçmişdi. Ərəb, fars, moltanı qarışıqlığı içində əslində yeni ləhcə deyil, məhz türk dilinin müstəqil, modern qolunu yaratmışdı Mirzə Cəlil.

Mirzə Cəlilin istər ”Xatirələr”inin, istər də “Tərcümeyi-halim”in bəlkə də əsas məzmununun dini düşüncə və həyat yönümüzə aid olması onun Azərbaycan probleminin mahiyyətini dəqiq tutmasından xəbər verir. Mirzə Cəlil, Axundovdan fərqli olaraq inkarçı deyil, etirazçıdır. Axundov üçün dinin təməli, prinsipləri yanlışdır və cəhalətin qaynağı İslamın özü və Peyğəmbər Məhəmmədin şəxsiyyətidir. Axundov bu dinə qarşı protestanlıq ideyasını qoyurdu. Mirzə Cəlil üçün isə İslamın təməlinə duyarsızlıq yoxdur, bidət, mərasim, mövhumat çirkabı ilə öz mahiyyətindən uzaqlaşması əsas problem olaraq görülür.

Mirzə Cəlil istədiyi kimi gülə bilir- “Molla Nəsrəddin”də, Mirzə Cəlil istədiyi kimi canıynan-qanıynan ağlaya bilir- Danabaş kəndində. Mirzə Cəlil ucdantutma öz cəmiyyətinə tüpürə bilir- “Ölülər”də Kefli İskəndərlə. Mirzə Cəlil cəmiyyətin sağalması üçün hər cür müalicəni seçmə haqqını özünə tanıyan bir ictimai təbib xarakteri təqdim edir.
Mirzə Cəlilin başladığı nöqtəyə bir də qayıtmalıyıq. Dələduz Şeyx Nəsrullahın qarşısına kefli İskəndərlə çıxılan bir cəmiyyət Dəlilər yığnağı olaraq öz natamam şifrələrini çözə bilməyəcək. Kefli İsgəndərin tüpürcəyini üzümüzdən silib Anamızın Kitabını bir də oxumalıyıq... /publika.az/

Yenililklər
27.01.23

Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Bəyanatı

27.01.23
Vaqif Bayatlı Odər: "Qarabağdan ancaq Azərbaycanın Türk və Şərəf Damarını keçirməklə nəyəsə nail olmaq olar"
27.01.23
Günay Əfəndiyeva TDT-nin Macarıstandakı Nümayəndəliyini ziyarət edib
26.01.23
“Filologiya və sənətşünaslıq” jurnalının növbəti sayı çap olunub
24.01.23
“Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması haqqında” qanun layihəsi hazırlanacaq
24.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Türkiyə Cümhuriyyətinin 100 illiyi münasibətilə İstanbulda sərgi təşkil edib
24.01.23
Antonis van Deykin əsəri 3 milyon dollara hərraca çıxarılıb
23.01.23
"İnanıram" tamaşasının premyerası olub
23.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Türk Tarix Qurumu bir araya gəlib
23.01.23
Qara Qarayevin əsərləri Filarmoniyada səslənəcək
20.01.23
Günay Əfəndiyeva Ankarada Türkiyə Ali Təhsil Şurasının (YÖK) rəhbəri Erol Özvar ilə görüşüb
18.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu qarşılıqlı əməkdaşlığı daha da gücləndirir
16.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Şuşa ilə bağlı layihələri davam edir
11.01.23
Vaqif Osmanov - Kimdir günahkar, insanlarmı, yoxsa zaman?
06.01.23
“Poetika.izm” jurnalının növbəti sayı çap olunub
05.01.23
“Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı” jurnalının növbəti sayı çap olunub
30.12.22
Əhməd Cavad 130: “Mən bir Turan yolçusuyam”
29.12.22
“Ömər Faiq Nemanzadə” fotoalbomu nəşr olunub
29.12.22
İki beynəlxalq Türk təşkilatı bir arada
26.12.22
Azərbaycanın dünya ədəbiyyatındakı boş qalmış yeri - Kənan Hacı yazır
26.12.22
Almaxanım Əhmədli və sənət dostları İsveçdə konsert verib
26.12.22
Günay Əfəndiyeva Astanada keçirilən Mərkəzi Asiya Media Forumunda çıxış edib
24.12.22
Ədəbiyyat İnstitutunda Kamran Məmmədovun 100 illik yubileyi qeyd olunub
23.12.22
Bu il hərraclarda satılan ən bahalı rəsm əsərlərinin adı açıqlanıb
23.12.22
Günay Əfəndiyeva Qazaxıstan İnformasiya və sosial inkişaf naziri ilə görüşüb
22.12.22
Əziz Dövlətabadinin “Süxənvərani-Azərbaycan” kitabı çapdan çıxıb
22.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Qazaxıstanın mədəniyyət və idman naziri ilə görüşüb
22.12.22
“Atabəylər: Şəmsəddin Eldəniz” layihəsinin musiqi tərtibatı üzrə müsabiqə elan edilib
21.12.22
“II Sumqayıt Kitab Sərgisi”nin proqramı açıqlandı
21.12.22
Günay Əfəndiyeva Qırğız Dövlət Dil və Dil Siyasəti üzrə Milli Komissiyanın sədri ilə görüşüb
20.12.22
“Mifoloji lüğət” kitabı işıq üzü görüb
20.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunda “Türk dövlətləri: Şərq və Qərb arasında körpü” adlı dəyirmi masa keçirilib
19.12.22
Aleks de Val - Aclıq və feminizm
19.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun birgə əməkdaşlığı ilə beynəlxalq elmi konfrans keçirilib
19.12.22
“Sonuncu korifey” – Ədəbiyyatımızın “Don Kixot”u
17.12.22
Hamlet İsaxanlının “Mənim Qarabağım və ya Qarabağ düyünü” kitabının təqdimatı keçirilib
16.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun əlaqələri Avropa məkanında daha da genişlənir
16.12.22
AMEA-da “Akademiyanın Şuşanaməsi” ədəbi-tarixi ənənə və gələcəyə baxış” adlı konfrans keçirilib
16.12.22
Təranə Vahid - Dəfn nəğmələri
15.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu və Bursa Uludağ Universiteti arasında əməkdaşlıq protokolu imzalanıb
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.