Nobel mükafatından imtina edənlər
27.02.13

Əksər elm və mədəniyyət xadimləri dünyanın ən nüfuzlu Nobel mükafatını almaq arzusu ilə yaşayırlar. Lakin tarixdə bu mükafatdan imtina edənlər də olub. Görəsən, onlar kimdir və niyə belə addım atıblar?

Mükafatı geri çevirən yazıçılar

Nobel mükafatından imtina edənlərə daha çox ədəbiyyat sahəsində rast gəlinir. Onlardan ən məşhuru rus yazıçısı Lev Nikolayeviç Tolstoydur. O, 1906-cı ildə Rusiya Elmlər Akademiyasının onun namizədliyini irəli sürmək niyyətində olduğunu biləndə, fin tərcüməçisi Arvid Yarnefeltə məktubunda mükafatı almaq istəmədiyini yazaraq bunun qarşısını almaq üçün tədbir görməsini xahiş etdi. Çünki Tolstoya görə, pul şər mənbəyidir. Yazıçının həmin mükafatdan götürəcəyi böyük məbləğ daha böyük şər gətirəcəkdir. Doğrudur, Nobel komitəsinin bəzi üzvləri də Tolstoyun namizədliyinə mənfi yanaşdılar. Məsələn, İsveç Akademiyasının katibi Karl Virsen rus yazıçısı barədə deyib: “Bu yazıçı sivilizasiyanın bütün formalarına qarşı çıxıb və əvəzində ibtidai həyat tərzinə keçməyi təklif edib”. Nəticədə italiyalı şair Cozue Karduççi Nobel mükafatına layiq görüldü ki, hazırda bəzi ədəbiyyatşünaslardan başqa onun adını xatırlayan yoxdur. 

...Sovet yazıçısı Boris Pasternak da mükafatı almaq istəməyənlər sırasındadır. Lakin Tolstoydan fərqli olaraq Pasternakın imtinası məcburi idi. Belə ki, yazıçının 1957-ci ildə işıq üzü görən “Doktor Jivaqo” əsəri Sovet hakimiyyəti tərəfindən antisovet kitab kimi dəyərləndirildi. Bu səbəbdən Pasternak cəmiyyətdə müxtəlif təzyiqlərlə üzləşdi. O, SSRİ Yazıçılar Birliyindən çıxarıldı, ictimai qınağa tuş gəldi. Ona qarşı institutlarda, zavodlarda, dövlət qurumlarında, yaradıcı birliklərdə izdihamlı yığıncaqlar keçirildi. “Oxumamışam, amma qınayıram” ifadəsinin yaranması məhz Pasternakın “Doktor Jivaqo” əsəri ilə bağlıdır. 

Nəhayət, 1958-ci ildə məşhur fransız yazıçısı Alber Kamyu tərəfindən Nobel mükafatına namizədliyi irəli sürülən Pasternak “lirik poeziya və böyük rus nəsrində görkəmli xidmətlərə görə” Nobel medalı ilə təltif edildi. Lakin ədəbi hadisə Sovet hakimiyyəti tərəfindən birmənalı qarşılanmadı. Yazıçının mükafatlandırılması Qərbin antisovet yaradıcılığına dəstək verməsi kimi qiymətləndirildi. Ona görə də yazıçıya təzyiqlər gücləndi. Bunu görən Pasternak mükafatdan imtina etdi. Nobel komitəsi imtinanı anlayışla qarşılayaraq illər sonra, 1989-cu ildə diplom və medalı Pasternakın oğluna verdi.

Sovet rejiminə qarşı dissident fəaliyyəti ilə məşhurlaşan digər rus ədibi Aleksandr Soljenitsının mükafatdan imtina səbəbi Pasternak ilə oxşardır. Stalin dövründə əmək düşərgələrində həbsə məhkum edilən, SSRİ Yazıçılar Birliyindən çıxardılan Soljenitsın 1970-ci ildə “böyük rus ədəbiyyatı ənənəsindən qaynaqlanan əxlaqi qüvvəyə” görə Nobel mükafatına layiq görüldü. Yazıçının ilk kitabının nəşrindən ona mükafatın verilməsinədək cəmi 8 il vaxt keçmişdi. Belə hadisə Nobel mükafatı tarixində indiyədək təkrarlanmayıb. Sovet hakimiyyəti dissident yazıçının mükafatlandırılmasını siyasi akt olaraq dəyərləndirdi. Və Soljenitsına ölkədən həmişəlik getməyi təklif etdi. Bundan sonra Vətəninə geri dönə bilməyəcəyindən qorxan yazıçı mükafatı almaq üçün xaricə getməkdən və Nobel mükafatının təqdimat mərasimində iştirakdan imtina etdi. Yalnız SSRİ-dən sürgün edildikdən beş il sonra o, mükafatı ala bildi. Lakin Soljenitsının özü də etiraf edirdi ki, mükafat ona siyasi motivlərə görə verilib. 

Nobel mükafatını almaq istəməyən ən məşhur qərb yazıçısı isə Jan Pol Sartrdır. Hətta o, “Nobel mükafatından niyə imtina etdim?” adlı bəyanat da verib. Sartr bəyanatında həmişə fəxri adlardan qaçdığını bildirib. Onun fikrincə, fəxri ad qələm sahibinin müstəqilliyini şübhə altına alır, oxuculara nüfuzu ilə təzyiq göstərir və yazıçının dünyagörüşünü mükafat verən qurumla bağlayır. Sadə dillə desək, yalnız Nobel mükafatı aldığı üçün oxucular onun kitabını almaq istəyəcək, həmçinin Nobel Komitəsinin adına xələl gəlməsin deyə, yazıçı hər düşündüyünü qələmə ala bilməyəcək. Bələ vəziyyətlə qarşılaşmaq istəməyən Sartr mükafatı geri çevirdi. 

Ədəbiyyat sahəsində Nobel mükafatından imtina hadisəsi sonuncu dəfə 2004-cü ildə baş verib. Avstriya yazıçısı Elfrid Elinekiyə “sosial standartların absurd mahiyyətini açan roman və pyeslərdə musiqili ahəngə görə” Nobel mükafatının verilməsinə baxmayaraq, o buna layiq olmadığını bildirərək təqdimat mərasiminə qatılmadı. 

Nobel mükafatına qarşı səsləndirilən tənqidlər

1973-cü ildə “Vyetnam münaqişəsinin həlli istiqamətində birgə fəaliyyətə görə” Şimali Vyetnamın siyasi xadimi Le Dık Txo və ABŞ-ın dövlət katibi Henri Kissincer mükafata layiq görüldülər. Le Dık Txo Vyetnamda əsl sülhün əldə olunmadığını əsas gətirərək, mükafatı götürmədi. Bəzi Nobel mükafatı laureatları isə “insan ölümünün”, yəni dinamitin istehsal və satışı üzərində qazanılan mükafatın “qanlı pulları”nı almaq istəmədiklərini bildiriblər (məlum olduğu kimi, Alfred Nobel dinamiti ixtira edən şəxsdir).      

..Xüsusən ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı ciddi tənqid olunur. Çünki mükafat, adətən, Qərb dünyasından, əsasən də Skandinaviya ölkələrindən çıxan ədiblərə verilir, Şərq dünyası isə nəzərə alınmır. Tənqidçilər bildirirlər ki, Nobel Komitəsinin üzvləri sol siyasi dünyagörüşə malik şəxslərdir. Odur ki, bu qurumun seçimində siyasi motiv böyük rol oynayır. Bunun ən bariz nümunəsi Luis Xorxes Borxesdir. Argentinalı yazıçı müasir dövrün görkəmli söz ustalarından sayılsa da, indiyədək Nobel mükafatı almayıb. Buna səbəb yazıçının Çili diktatoru Auqusto Pinoçetlə görüşməsi, onunla salamlaşması və kommunistləri təqib etdiyi üçün dövlət başçısına təşəkkürünü bildirməsidir.   

Nobel mükafatı laureatlarının ədəbi fəaliyyətlərinə baxdıqda ideoloji amil açıq-aydın nəzərə çarpır. Bu mükafat, adətən, üsyankar, cəmiyyətin qadağalarına qarşı çıxan, yaxud ölkələrində anlaşılmazlıqla üzləşən qələm sahiblərinə verilir. Məsələn, Nobel mükafatı alan beş rus yazıçısından dördü Sovet hakimiyyəti ilə münaqişə yaşayıb. Türk yazıçısı Orxan Pamukun da mükafata layiq görülməsi birmənalı qarşılanmır və onun qondarma erməni soyqırımını tanıması faktı ilə əlaqələndirilir. 

Bütün bu sadalananlar isə nüfuzlu və görkəmli namizədlərin kənarda qalmasına, az tanınan, daha zəif yazıçıların mükafatlandırılmasına yol açır ki, bu məqamı bəzi Nobel mükafatı laureatlarının özləri də məruzələrində bildiriblər.  

Tənqidlərə baxmayaraq, Nobel mükafatının təqdimatı mühüm elmi-mədəni hadisədir. /publika.az/

Yenililklər
26.02.21
Səxavət Sahil - İsa kimi Xocalı
26.02.21
Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyi fondunun ilk eksponatları təqdim olunub
25.02.21

Azərbaycan kitabları Fransa Milli Kitabxanasında

25.02.21
Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesində dövrün həqiqətləri
24.02.21
Görünməyən mötərizələr – Fərid Hüseyn Salam Sarvanı tənqid etdi
24.02.21
“Əlyazmalar yanmır” jurnalının növbəti nömrəsində
23.02.21
Xalq artisti Yalçın Rzazadə vəfat edib
22.02.21
Nizami Gəncəvinin 880 illik yubileyinə həsr olunmuş beynəlxalq xalça eskizi müsabiqəsi elan edilib
19.02.21
Nizami Gəncəvinin 880 illiyi münasibətilə İspaniyada xüsusi poçt markaları dövriyyəyə buraxılıb
19.02.21
Mədəniyyət Nazirliyi işğaldan azad olunmuş ərazilərdə tarix və mədəniyyət obyektlərinin vəziyyətinə dair məlumat yayıb
19.02.21
Aşıq Ələsgərin 200 illik yubileyi qeyd ediləcək
18.02.21

“İzahlı dini terminlər lüğəti” nəşr olunub

18.02.21
Xalq şairi Nəriman Həsənzadə “İstiqlal” ordeni ilə təltif edildi
18.02.21

Prezident İlham Əliyev Nəriman Həsənzadəni 90 illik yubileyi münasibətilə təbrik edib

16.02.21
Paşa Talıblı - Mənim şeirlərim başsağlığıdı...
16.02.21
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı haqqında monoqrafik tədqiqat
16.02.21
Mədəniyyət naziri ölkəmizdə fəaliyyət göstərən televiziya kanallarının rəhbərləri ilə görüşüb
16.02.21
İlqar Fəhminin "Yenilməz" romanı işıq üzü görüb
15.02.21
Tural Turan - Sazaqlı şaman ruhu
15.02.21
“Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev arxivindən nümunələr” kitabı çapdan çıxıb
15.02.21
İsmayıllı və Sabirabad Regional Mədəniyyət idarələrinə rəis təyin edilib
15.02.21
Vüqar Əhmədin yeni monoqrafiyası nəşr olunub
15.02.21
Misirdə Azərbaycan rəssamlarının əsərlərindən ibarət sərgi açılıb
15.02.21
Azərbaycan vokalçıları Mariinski Teatrının səhnəsində
15.02.21
Nizami Gəncəvinin 880 yubileyi münasibətilə konfrans təşkil edilib
13.02.21
Fotojurnalistika müsabiqəsi elan olunub
12.02.21
Gənc və yeniyetmələr üçün növbəti rəsm müsabiqəsi elan olunub
11.02.21
Sənədli kinoya aid unikal materiallar əldə olunub
10.02.21
Sabir Rüstəmxanlının "Qarabağa dönüş"ü niyə önəmlidir?
10.02.21
Nəcəf bəy Vəzirovun “Daldan atılan daş topuğa dəyər” əsərində cəmiyyətdə geniş yayılan cadugərliyin ifşası
09.02.21
Əbdürrəhim bəy Haqvеrdiyеvin “Dağılan tifaq” faciəsində dövrün inikası
06.02.21
S.S.Axundovun “Laçın yuvası” pyesinin mövzusu və ideya məzmunu
03.02.21
“Bəxtsiz cavan” faciəsində köhnəliklə yeniliyin qarşılaşdırılması
02.02.21
Türkiyənin önəmli jurnalı xüsusi buraxılışını II Qarabağa müharibəsinə həsr edib
02.02.21
“Ozan” elm və sənət toplusunun dördüncü buraxılışı işıq üzü görüb
29.01.21
Aşıq Ələsgərin lirik şeirlərindən ibarət yeni kitab nəşr olunub
29.01.21
"Qarabağ Şəhidləri və Qarabağ Zəfəri" şeir müsabiqəsi keçirilir
28.01.21
Ali Attestasiya Komissiyası dissertasiya müdafiələrinin distant formada keçirilməsi qaydalarını müəyyənləşdirib
28.01.21
Qara Qarayevin “Yeddi gözəl” baleti Moskva Quberniya Teatrında nümayiş olunacaq
28.01.21
Ceyms Bond haqqında yeni filmin premyerası telefona görə yenidən təxirə salınıb
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.