Qismət - Şair ancaq mədh etməlidir

12.04.13

Klassisizm
 
Bilmirəm, səbəb nədir, amma mən bu yazını Nazan Öncelin "Nereye böyle" mahnısı dinləyə-dinləyə yazmışam. Əgər bu yazını oxumaq kimi axmaq bir fikrə düşsəniz, onda təvəqqe edirəm, siz də bu yazını o mahnı ilə sədaları altında oxuyun...
 
***
 
Klassisizm Qərb ədəbiyyat nəzəriyyəsində Qədim Yunanistanda və Romada yaranmış əsərləri forma/məzmun baxımından ümumiləşdirən ölçülər, dəyərlər sistemidir, ədəbi cərəyandır. Klassisizm xronoloji cəhətdən Qədim Yunan və Roma ədəbiyyatı nümunələrinin induksiya metodu  ilə analizi nəticəsində yaradılmış bir sistemdir, eyni zamanda Qərb ədəbiyyat nəzəriyyəsindəki cərəyanların təməlidir. Bütün ədəbi cərəyanlar bir-birindən həm fərqli dəyər və ölçülərdən, həm də bir-birinə bənzəyən ölçülərdən ibarətdirlər. Bu mənada, klassisizmin ölçülərini də neo-klassisizmdə, romantizmdə, naturalizmdə, realizmdə və s. cərəyanlarda tapmaq mümkündür.
 
Klassisizmi anlamaq üçün bu cərəyanın başqa cərəyanlardan fərqini və bu fərqləri yaradan ədəbi əsərlərdəki Tanrı, Təbiət və İnsan anlayışlarını bilmək lazımdır. Bu cərəyanın kökündə Platonun və Aristotelin fəlsəfəsi dayanır. Ona görə  də əvvəlcə Platon və Aristotel fəlsəfəsinin ana xətlərinə diqqət yetirməliyik.
 
1. Platonizm.

 
Bertran Rassel "Qərb fəlsəfəsinin tarixi"  əsərində Platonizmi dualist fəlsəfə kimi təqdim edir. Platonun fəlsəfəsində mövcudluğun  iki təməli var : Metafizik aləm və Fiziki aləm. Metafizik aləmdə əbədi, ölümsüz, reallığı mübahisə doğurmayan fikirlər və ya ideyalar, formalar var.
 Platon nisbiliyə inanan sofistlərdən fərqli olaraq, konkret biliyə inanırdı. O, tez-tez dəyişən hislər dünyasına yox, ancaq düşüncə ilə qavranılan dəyişməz ideyalar dünyasına inanırdı. Bizim gördüyümüz  və beş duyğu orqanımızla hiss etdiyimiz maddi dünyadakı hər şey - ağaclar, dənizlər, insanlar, heyvanlar, evlər - yalnız bir kopyadan, surətdən, təqliddən (=mimesindən) ibarətdir. Maddi aləmdəki bütün bu şeylərin metafizik aləmdə əsli, ideyası var, bizim gördüklərimiz o ideyaların, həqiqi şeylərin kölgəsidir. Platona görə sənət onsuz da kopya olan, təqlid olanı yamsılamaqla məşğuldur.
 
Platonun sənət haqqında fikirləri "İon" dialoqunda rastımıza çıxır. Burda Sokratla İon arasındakı dialoq vasitəsilə  Platon sənət haqqında fikirlərini deyir : şair əsərlərini ilahi bir çılğınlıq anında, ilahi bir mesajı Tanrıdan alıb insanlara çatdırmaq üçün sakit, neytral mühit tapanda yaradırlar. Şairin bir əsəri yaradarkən ağlının, texniki bilgisinin heç bir rolu olmur, ona görə də o yazdıqlarına görə məsuliyyət daşımır. Platona görə ilham anında özündən gedən bir şairlə, dini ayinlərdə şövqlə rəqs edib özündən gedən rəqqaslar arasında heç bir fərq yoxdur. Kəsəsi, ilham pəriləri şairlərdə özlərini ifadə etmək imkanı tapır və şeirdəki təcrübənin məsuliyyətini də onlar daşıyırlar.
 
Platon "Dövlət" əsərində də Sokratdan sənət haqqında fikirlərini ifadə etmək üçün istifadə edib. O, bu əsərdə Sokratla Qlakonun söhbəti vasitəsilə "sənətçi nəyi əks etdirir ?" sualına cavab verməyə çalışmışdır :
 
" - ... İstəyirsən bir güzgü götür əlinə, hər tərəfə tut. Bir anın içində günəşi, ulduzları, dünyanı, özünü, evin bütün əşyalarını, bitkiləri, bütün canlı varlıqları yaratmış kimi olursan.
 
-  Hə, ilk baxışda bütün bunları guya yaratmış sayılaram, amma bunların heç biri həqiqi olmaz.
 
- Elə əsas məsələ də budur, fikrimi tutdun ; bu cür yaradıcılıqla məşğul olanların sırasına rəssamları da qata bilərikmi ?
- Əlbəttə, qata bilərik.
 
- Yaratdığı şeyin gerçəkliyi yoxdu deyə bilərsən, amma rəssamın çəkdiyi masa da bir növ masa deyilmi ?
 
- Hə, görünüş olaraq elədir.
 
- Bəs dülgərin yaratdığı ? Bir az əvvəl demişdim, dülgər masa ideyasını, yəni bizə görə əslini, gerçəyini yaratmır.
 
- Masanın əslini yaratmırsa, deməli əslini yox, əslinə bənzəyən bir nümunəsini yaradır. "
 
Platon demək istəyir ki, sənət reallıq dərəcəsini üç dəfə azaldır : birinci masanın ideyası ( Metafizik aləmdə olan ideya), ikinci onu təqlid edən dülgərin yaratdığı masa , üçüncü dülgərin yaratdığına əsasən onun rəsmini çəkən rəssamın yaratdığı masa, yəni təqlidin təqlidi.
 
Platona görə təbiəti təqlid edən usta oyunçular tragediya yazanlardır. Platon onları tənqid edib deyirdi ki, onlar insan hisləri ilə manipulyasiya edirlər; o,  belə bir qənaətə gəlmişdi : sənətə ideal dövlətdə yer yoxdur !
 
Bu məsələni bir az da açaq. İndiki dövrdə incəsənətin əxlaqi müstəvidən kənar, müstəqil tərəfləri daha çox önə çəkilir. Müasir dünyada incəsənət əsərinin qiymətləndirilməsində nəyin düzgün, ya uydurma, faydalı və ya faydasız olub-olmamasına diqqət çəkilmir, onun, yəni incəsənətin öz meyarları var. Sənət əsəri hətta əxlaqa və həqiqətə xidmət etməsə də böyük ola bilər. Lakin həqiqətin, xeyorxahlığın və estetikanın belə ciddi fərqləndirilməsi  Platon üçün yolverilməz idi. Platona görə incəsənət əxlaqdan ayrıla bilməz. Etika və estetika ayrılmazdır. Platona görə yalnız ideyalar - həqiqi reallıqlardır. Hisslərlə qavranılan dünyəvi şeylər ideyanın inikasıdır, yəni sənətkar, rəssam, şair bir şeyi təsvir edərkən təsvir etdiyi şeyin surətini çıxarır. Məsələn, o masanı təsvir edirsə, bu yalnız masa ideyasının surətidir, çünki masa ideyası masanın özündən əvvəl mövcud idi. Bu mənada sənət yalnız surətin surətini çıxarmaqla məşğuldur. Beləliklə, sənəti imitasiya kimi, mimesis ( təqlid ) kimi qavranılması Platonun sənət fəlsəfəsinin əsasıdır.
 
"Dövlət" əsərinin üçüncü hissəsində Platon şeirlərdə, nağıllarda olan zərərli təsirlərdən danışır və deyir ki, tanrıların, böyük qəhrəmanların özlərinə yaraşmayan hərəkətlər etməsi, ağlayıb-sıtqamaları, yalan danışmaqları, əxlaqsızlıq etməkləri, pislərin xoşbəxt olması gənclərə pis örnəkdir, belə şeyləri əsərlərdən çıxarmaq lazımdır.
 
Bizdə ilin-günün bu vaxtında keçirilən bir çox ədəbi mükafatların jürisi içində xeyli platonlar var, yəni ki, məyus olmağa dəyməz, biz antik yunanlardan heç də geri qalmırıq !
 
Platon üçün şeir yalnız difiramb kimi məqbul idi, başqa hallarda şeiri qəbul etmirdi. O deyir ki, qorxaqları, kölələri, sərxoşları, dəlilləri təqlid edib yaza-yaza adam təqlid etdiyi şeyə alışır, bu isə zərərlidir. 
 
"Dövlət" əsərində Platon sənət adamlarının özlərini necə aparmalı olduğu haqda tələblər qoyur : "Şairlər nə qədər füsunkar olsalar da, həqiqətdən uzaqdırlar, buna görə də, ideyaların biliciləri tərəfindən nəzarət altında olmalıdırlar. Bizim dövlətdə poeziya yalnız o ölçüdə qəbul olunur ki, onun məzmunu tanrılara yönələn himnlərdən və fəzilətli insalara müraciətlə yazılmış alqışlardan ibarət olsun."
 
Quranın "Əş-şüəra" surəsini xatırlayın. 
 
Platonun qadağalarına təkcə şairlər tuş gəlmir, o, öz dövlətində musiqini də istəmir. Musiqi həm ehtirasları coşduruğu üçün, həm də ruhu sakitləşdirdib insanı passivləşdirdiyi üçün Platon tərəfindən qadağan edilir, amma musiqi də digər sənət növləri kimi ruhun tərbiyəsi prosesinin bir hissəsi, əxlaqın möhkəmləndirilməsinə vasitəçi olacaqsa, yalnız o zaman ona yer vermək olar, yəni sənətçi həmişə yalnız filosofların, başbilənlərin nəzarətində olmalıdır.
 
Deyəsən biz dövlətin sənətə münasibətində elə Platon "Dövlət"inin vətəndaşlarıyıq. /kulis.az/

Yenililklər
19.08.19
Fərid Hüseynin kitabı Serbiyada nəşr edilib
30.07.19
Güclü insan sorağında - Əhməd bəy Ağaoğlu-150
30.07.19
Azərbaycan-Qırğız ədəbi əlaqələrində yeni səhifə
29.07.19
“Türk dilləri araşdırmaları” jurnalının ilk nömrəsi işıq üzü görüb
29.07.19
Əhməd bəy Ağaoğluna həsr olunan konfrans keçiriləcək
29.07.19
“Qoşa qanad” ədəbi almanaxı işıq üzü görüb
29.07.19
Ədəbiyyat İnstitutu Avrasiya Türk Araşdırmaları İnstitutu ilə memorandum imzaladı
26.07.19
“Hüseyn Cavid əbədiyyəti” mövzusunda respublika elmi konfransı keçiriləcək
26.07.19
Məhəmməd Tanhu - 8-ci günün qeydləri
26.07.19
Ədəbiyyat İnstitutunda Qırğızıstan yazıçıları ilə görüş təşkil olunub
24.07.19
XI Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalında 11 ölkədən musiqiçilər çıxış edəcək
24.07.19
Nemətullah Naxçıvaninin “Şərhi-Gülşəni-raz” əsərinin iki müxtəlif nüsxəsi əldə edilib
24.07.19
Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” poeması Türkiyədə nəşr olunub
23.07.19
Prezident Murad Köhnəqalaya ev verdi
23.07.19
Svetlana Alekseyiviçin növbəti romanı yayımlanıb
23.07.19
Amerikalı yazıçı-satirik vəfat edib
22.07.19
Tanınmış jurnalist Amil Novruzovun 60 illiyinə
22.07.19
Aida Feyzullayevanın “Komparativistikanın işığında” kitabı işıq üzü görüb
22.07.19
"Gənc Qırğız şeiri antologiyası" Bakıda və Bişkekdə təqdim olunacaq
22.07.19
"Qanun"dan yeni nəşrlər
22.07.19
“Türkologiya” jurnalının əlavəsi akademik Məmmədağa Şirəliyevin 110 illiyinə həsr ediləcək
18.07.19
“Plyus bədii yaradıcılıq” ədəbi almanaxı işıq üzü görüb
18.07.19
İradə Musayeva - Üçlü formul müəmmasına düzəliş... 
18.07.19
Etimad Başkeçid yazır - Qırxayaq hər addımını düşünsəydi...
18.07.19
Nəsiminin dilinin dialektoloji tədqiqinə həsr olunmuş yeni kitab çap olunub
18.07.19
Azərbaycanda ilk dəfə türkdilli əlyazmaların toplu kataloqu nəşr olunub
18.07.19
Yazıçı Andrea Kamilleri vəfat edib
17.07.19
Yeni kitab: “Dilin elmi və estetik problemləri”
17.07.19
Aşıq sənətinə həsr olunmuş növbəti kitab işıq üzü görüb
16.07.19
"Qanun"dan yeni nəşrlər
16.07.19
“Qoşa qanad: VI Fizika və lirika konfransı” keçirilib
15.07.19
The Guardian: Audiokitab mütaliənin gələcəyidir
15.07.19
Azərbaycanda növbəti Nəsimi – şeir, incəsənət və mənəviyyat Festivalı keçiriləcək
12.07.19
Alber  Kamyunun "Xoşbəxt ölüm" kitabı çap olunub
12.07.19
Fərid Hüseyn AYB-nin Gənclər Şurasının sədri seçildi
12.07.19
Nəsiminin qəzəl və rübailəri Moldovada nəşr olundu
11.07.19
Məczub Təbrizinin “Divan”ı Təbrizdə nəşr olunub
11.07.19
Məmməd Səid Ordubadinin "Qanlı Sənələr"i çap olunub
11.07.19
Dillər Universitetində Səlim Babullaoğlunun almanca kitabının müzakirəsi
10.07.19
Şəhla Aslan yazır - Eynşteyn və nağıllar
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.