Niyazi Mehdi - “Axmaqlığın” kodunu biləndə
17.04.13

Modernizmdən bir-iki kəlmə

Ötən həftə post-modernizmin terminolojisindən xeyli danışdım. İndi keçim onun bəzi özəlliklərinə, çünki Azərbaycan oxucusu onları bilməsə, dəhşətli gerilikdə olar.

19-cu yüzilin axırlarından modernizm mədəniyyətdə gələnəklərlə ziddiyyətə girərək yeni təsvir,  söyləmək, səsləndirmək üsullarını tapmışdı. Bizim gördüyümüz dünyanın öz ardıcıllıq, düzmə və düzlənmə qaydaları var. Məsələn, adam evlərin arasındakı küçədə iki ayağı üstdə duranda ayağına və ayaqları ilə yerə ağırlığı ilə çökdüyü görünür. Hətta sevinəndə “az qalır, uçsun” desələr də uçmur, çünki cazibə gücünə uçmaq səviyyəsində qalib gələ bilmir. Sürrealist Şaqal isə şəkillərdə adamlara qu lələyinin yüngüllüyünü verir və onlar başlayırlar havalanmağa. Bu, bizə görünən dünyaya yaddır, olsa-olsa yuxularımıza, “havalanmaq”, “quş kimi süzmək“ sözlərimizə yad deyil. Ancaq Şaqal sözdə ola bilənləri şəkillərdə ola bilənlər etdi və bu, başqa rəssamların o qədər xoşuna gəldi ki, hər yerə, hətta Azərbaycana da yayıldı. Səttar Bəhlulzadənin bir tablosu var, orada iç-içə qoyulmuş kasalar göstərilir, ancaq kasaların öz ağırlıqları ilə oturması görünmür, sanki şardırlar bu dəqiqə bir-birinin içində çıxıb uçacaqlar…Bu, modernizmdir.

Bəs post-modernizm nə edir?

Post-modernizm Modernizmdən təsvir qaydalarını götürür, ancaq tutalım, qəzəli qoşmaya, realizmi sürrealizmə, absurdu ağıllı deyimlərə qarışdırır. Bizim camaat üçün yemək metaforaları daha anlaqlı olduğu üçün ondan istifadə edim: dolma sanki alışdığımız kültür tekstidir. Kartof dolması modernizmdir. Yarpağa, badımcana püre büküb bişirmək və bişirilmişi həftəbecər prinsipində başqa dadlar, qoxular verən qarnirlərin arasına qoymaq isə post-modernizmdir. Yox, örnək istədiyimi kimi alınmadı, ancaq hər halda post-modernizmin həftə becər əməliyyatlarını bir az duydurdu. Qəribə deyilmi?! Biş-düşdə post-modernist həftəbecərlər yaratmağa öyrəncəli azərbaycanlılar mədəniyyətdə heç cürə post-modernizmə alışa bilmirlər!  

Azərbaycan oxucusu, özəlliklə gənci 21-ci yüz ilin ruhunda olan şeir, roman və fəlsəfi tekstləri türkcədə yazmağı və qavramağı öyrənməlidir. Onun üçün də bəzi bilgiləri mənimsəməlidir.

Dünyada qanunlar nəsnələri səbəb-nəticə ilişgilərinin ağırlıq və bərklik prinsipində bir-birinə və hamısını da yerə bağlayır. Yuxularımızda isə həmin nəsnələr bərkliklərini, ağırlıqlarını itirdikləri üçün alışılmış yerlərindən çıxıb elə yerlərdə dururlar, elə hərəkətlər edirlər ki, dünyada bunu edə bilməzdilər. Ünlü filosof Vitqenşteyn demişdi: pilləkan prinsipi ilə tapılanlar mənə ilginc deyil. Nə deməkdir bu? Yəni səbəb-nəticə əlaqələri ilə bir-birinə təsbehdəki muncuqlar kimi bağlanmış nəsnənin birindən o birinə çıxmaq, beləcə “təsbeh çevirmək” mənə maraqlı deyil. Başqa yerdə bu filosof demişdi: bizim işimiz dillə savaşmaqdır (bəlkə, boğuşmaqdır?!). Baxın, dillə və deməli, alışdığımız düşüncə tərzi ilə savaşmaq post-modernizmi əmələ gətirir.

Post-modernizmə örnəklər

Yapon yazarı Haruki Murakaminin bir romanında adam yuxuları oxuyan vəzifəsinə götürülür, kəllələrə baxıb yuxuları oxuyur. Adi halında yuxuları oxumaqda təəccüblü heç nə yoxdur, hamı heç olmasa bir dəfə çalışır başqasının yuxusunun mənasını açsın. Post-modernist qəribəlik odur ki, adam hətta heyvan kəllələrinə də baxıb onun yuxularına tamaşa edir.   

Başqa Post-modernist qəribəliklər: Kamal Abdullanın “Sirri-Zəmanə” hekayəsində öz adamını əlyazma özü tapır. Milorad Paviçin “Xəzər sözlüyü” romanında Müqəddəs əl-Səfər özgələrin yuxusunda balıqları bəzəməyi, bağlı qapıları açmağı bacarır.

Beləcə, öncələr mənasız deyimlər kimi görünən cümlələr post-modernizmdə məna qazanır. Azərbaycan oxucularının çoxu mənasızlıqlara nifrətdə sovet dövründə qalıblar. Onlar bilmir ki, hansısa rəssam cındır-cunduru bitişdirə-bitişdirə portret yapa bildiyi kimi yazar da mənasızlıqdan şeir və ya hekayə düzəldə bilər. Əslində, post-modernizmdən sonra bəzi xalq mahnılarının mənasız söz yığını kimi görünən şeirləri başqa cür açılır. “Pəncərədən daş gəlir...”, “Küçələrə su səpmişəm...” şözlərinin komizmi, absurdu post-modernist kodda ağıllı açılır. Bəyəm Molla Nəsrəddinin axmaq söz və hərəkətlərini düz kodda açsan, müdrik görünmür?! Beləliklə, deməynən post-modernizm bizə elə də yad deyilmiş. /teleqraf.com/

Yenililklər
27.03.20
Nərimanov irsinin öyrənilməsinə layiqli töhfə
25.03.20
Orxan Mərdan Koronavirusla Mübarizəyə Dəstək Fonduna ianə edib
23.03.20
Muzeyləri onlayn ziyarət etmək imkanı yaradıldı
23.03.20
Milli Kitabxana ölkəmizdə yaranan vəziyyətlə əlaqədar oxuculara onlayn xidmətlərini təklif edir
23.03.20
Antonio Tabukkinin "İzabel üçün. Mandala" romanına ön söz
23.03.20
Məhəmməd İqbal - İlahi eşq və milli düçüncə şairi
23.03.20
Türkiyəli rejissor Xocalı soyqırı haqqında film çəkəcək
21.03.20
Antonio Tabukkinin “İzabel üçün. Mandala” romanı çap edilib
16.03.20
Elmira Axundova - Məmməd Orucun "Oyun havası"
15.03.20
Anar: “Koronavirusa görə yaşlı üzvlərimizin işə gəlməsinə məhdudiyyət qoyulacaq”
15.03.20
Qalib Şəfahətin "Sandıq" romanı çap olunub
14.03.20
Cəlil Cavanşirdən yeni kitab - "Eşq və intihar"
13.03.20
“Tarix və Tale” romanına dünyanın “şəxsiyyət vəsiqəsi” demək olardı, amma…
12.03.20
“Wall Street”də Nigar Əliyeva tərəfindən açılmış “America IDream” şirkəti
12.03.20
İçərişəhərdə keçirilməsi nəzərdə tutulan Novruz tədbirləri ləğv edilib
12.03.20
Xalq yazıçısı səfir təyin edildi
11.03.20
Fevralda ən çox satılan Azərbaycan ədəbiyyatının siyahısı
11.03.20

İstanbulda qədim və nadir Azərbaycan xalçalarının sərgisi açılacaq

11.03.20
“Avroviziya-2020"-də Azərbaycan təmsilçisinin mahnı və klipi təqdim edilib
10.03.20
Səxavət Sahilin “İsanın qadını” romanı 2-ci dəfə nəşr olundu
08.03.20
Müşfiq Şükürlü - Anaravirus
08.03.20
Təranə Vahid - Xırda bəhanələr
06.03.20
Yazıçı Xanəmir Telmanoğlunun yeni kitabı çap olunub
06.03.20
Balaca əclafın sayəsində keçmişinə boylanan qəhrəman - Cəlil Cavanşirin romanı haqda
06.03.20
200 min manat büdcəsi olan “Ədəbiyyat qəzeti nə üçün 15-20 manat qonorar verməlidir?
06.03.20
“Ustad” jurnalının 34-cü sayı nəşr olunub
06.03.20
Səxavət Sahil - Təmənnasız yazmaq
05.03.20
Misirdə yeni mumiyalar məskəni aşkar edilib
05.03.20
Səməd Mənsurun əsərlərindən ibarət toplu çapdan çıxıb
05.03.20
Vasif Əlihüseyn - Darıxmağın beşiyidi bu şəhər 
05.03.20
“İmadəddin Nəsimi - tədqiqlər, məqalələr, məruzələr” kitabı nəşr olunub
04.03.20
Şərif Ağayar - Cana yaxın hekayələr
04.03.20
Qismət Rüstəmov - "Təki başqa ölkədə kitabım çıxsın” düşüncəsi çox primitiv düşüncədir
03.03.20
Rəhman Bədəlov: "Zərdabi və onun “Əkinçi” qəzeti bizim hər şeyimizdir." - VİDEO
03.03.20
Yazıçılara rəhminiz gəlsin - Çingiz Abdullayev yazır
03.03.20
“Suğra və oğulları” filmi bu il kinosevərlərə təqdim olunacaq
03.03.20
Mirzə Baxış Nadimin şeirlər toplusunun ikinci kitabı çapdan çıxıb
03.03.20
Professor Asif Hacıyevin yeni monoqrafiyası çapdan çıxıb
03.03.20
Xaricdə təhsil alan azərbaycanlı: "Ankaranı sevdik, bağlandıq, ikinci vətənimiz oldu" - MÜSAHİBƏ
03.03.20
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin “İçərişəhər” metrostansiyası qarşısındakı heykəli belə olacaq - VİDEO
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.