Niyazi Mehdi - Evlənmə məsələsini çək-çevirə salanda
31.05.13

Xırda nəsnələrin fəlsəfəsindən

Bir tanışım məni yüksək fəlsəfi materiya ilə - Tanrı problemi, kosmos, siyasi texnologiyalar və s. ilə bağladığı üçün qınadı ki, sənə heç yaraşmır, evlənməkdən, fotoaparat qarşısında necə durmaqdan yazırsan. Ancaq ona necə deyəydim ki, fəlsəfə çoxdan yüksək materiya ilə sağollaşıb, ideya istehsalı, ürətimi ilə aşağı materiya faktlarında məşğul olur. Haydaqarın (Haydeqerin) “Nəsnə” adlı fəlsəfi essesi var, parçı, kiçik bardağı ələk-vələk edir. Mən özüm 25 il qabaq Ortaçağ Azərbaycan fəlsəfəsindən yazanda o dönəmki adamların necə yeriməsindən, necə yeməsindən, baxışmasından, mat qalmasından Tanrı və s. yüksək materiya üçün ideyalar çıxarmışdım. Məsələn, Ortaçağda barmağı dişləmək təəccübün işarəsi idi. Miniatürlərdə təəccüb edənlər barmaqlarını dişləyirdilər, poeziyada da personajlar mat qalanda barmaqlarını ağızlarına aparırdılar. 

Xırda faktdan Allah ideyasına çıxış

Ortaçağ mat qalmaqdan ötrü sinoy gedirdi. Onun üçün də padşahlar məmləkətlərinə gəlmiş səyyahları saraya çağırırdılar ki, gördükləri əcaib nəsnələrdən, olaylardan danışsınlar. Kitabımda bütün bunları söyləyəndən sonra sonuc çıxarmışdım: nəyisə bilməyəndə təəccüb  olur. Ona görə də alimlər, yaşlılar az təəccüblənirlər. Ona görə də çox az nəsnələr onlarda möcüzə duyğusunu yaradır. Bundan sonra bəndəniz çox önəmli teoloji düşüncə çıxarmışdı: Allah hər şeyi biləndirsə, deməli, heç nəyə təəccüblənmir. Məncə, pis alınmadı: Allah bu dünyaya tamaşa edəndə heç nəyə təəccüblənmir (bəs onda niyə tamaşa edir?!) Nə baş verirsə, ona gözlənməz, yeni deyil. Bu düşüncə xristian, islam ilahiyyatşünaslarının yaradılış ehkamlarını dağıdır. Həmin ehkamlara görə, Tanrı dünyanı ya “belə etsəm, nə olar” marağı ilə, ya da “bunu da edim ki, həzz alım” istəyi ilə yaradır. Düzdür, ağıllı teoloq cavabında deyə bilər ki, Allahın təəccübündə bilik və təəccüb bir yerdədir. Ona görə də bilməzlikdən doğan təəccübün Ona dəxli yoxdur…

Buradan oxucuya məsləhətim. Mən və mənim kimi yazarların yazısını “nələrdən yazmasına” görə suçlamayın. Bu zaman hansı düşüncələr tapmasına görə yarğılayın, yəni məhkəməyə çəkin. Rəhmətlik filosofumuz Həsən Quliyev azərbaycanlı mentalitetinin arxetiplərindən yazanda məni ən çox etkiləyən onun tapıb cızdığı arxetiplər yox, bir ideya oldu: mədəniyyəti mədəniyyətdən nələri zibil sayıb atması ilə ayırmaq olar. Doğrudan da, yoxsul toplumlarda atılmayan divanları, şalvarları varlı toplumlarda asanca zibilə verirlər.

MOSSAD düşmən ölkənin prezidentinin sağlamlıq halını bilmək üçün onun sidiyini əldə etdiyi kimi, zibillərini də toplayıb araşdırırdı. Eləcə də mədəniyyətlərin zibillərindən o mədəniyyətlərin diaqnostikasına keçmək olar. Bu söhbətimin giriş kəsimi. 

Söhbətimin ikinci kəsimi

Mən bəzi dostlarım kimi heç vaxt “niyə oğlunu evləndirmirsən” sorusu ilə zəhlə tökmürəm. Hərçənd mədəniyyətdə zorunlayıcı, vadaredici  mexanizmlər kimi bu iradların funksiyasını anlayıram. Mədəniyyətdə ailə məsələsi önəmlidirsə, həməncə evlənməyə zorunlayan dürlü mexanizmlər formalaşır. Bunu bizim camaat bilməsə də, “niyə evləndirmirsən” sorusu ilə bir-birini sıxma-boğmaya salması mexanizm məsələsidir.

Ailəyə zorunlamaq mexanizmlərini itirmiş Avropa

Oradan gəlmiş bir yaxınımla evlənməsi haqqında danışırdım. Bu qonuda danışmağın həvəskarı olmasam da, birdən başladım evlənməyin dəyərini anlatmağa: qocalanda tək qalmayacaqsan, tez evlənəndə uşaqları boya-başa çatdıracaqsan. 

Hər bir azərinin dərdini deyim: 5-6, 10-15 yaşlı uşaqlarıma baxanda birdən ağlına gəlir, ay Allah, qəfil məni öldürsən, bunlar nə olacaqlar?! Bir dəfə öz körpələrim nə olacaqları mənzərəsini göz qabağına gətirəndə ürəyim parçalandı. Azərbaycanda yalnız arxalı adamları bu soru ağrıtmır.

Hə, avropalı tanışıma bunları deyəndə görürdüm, sözlərim onu tərpətmir. Birdən anladım niyə? Avropada “ölsəm, uşaqlar nə olar” sorusunun maddi tərəfi aktual deyil, çünki o dünyada sosial müdafiə, qayğı sistemi elə güclüdür ki, uşağın acından ölməsi, ya da alçalması yox dərəcəsindədir. Qocalanda tək qalmaq məsələsi isə yenə bizdəki kimi deyil, necə deyərlər, “pensiyama minnət”. Qalır məsələnin mənəvi tərəfi, yəni yetim uşağın ata-ana həsrəti…o isə “vaxtında evlənmək” üçün güclü arqument deyil, o qədər ata-analı ailələrdə mənəvi yoxsulluq, mənasızlıq olur ki. Beləcə, ailə məsələsini ələk-vələk edəndə iki sizilizasiyanın, iki uyqarlığın fərqi bizə açıldı. /teleqraf.com/

Yenililklər
30.05.20
Səxavət Sahil - Mənəvi qonorar
27.05.20
Kino strukturları Mədəniyyət Nazirliyindən ayrılsın - kino pullarının yeyilməsinin qarşısını almaq yolu...
27.05.20
Elçin İbrahimov - Bir dəfə danışdığımız dil heç zaman unudulmaz!
27.05.20
1918-1920-ci illərdə nəşr edilmiş “Azərbaycan” qəzeti latın qrafikalı əlifbaya transliterasiya olunur
27.05.20
Fəxri Müslüm - Mən ölsəm, içimdən öləcəm
26.05.20
Azərbaycanda Kino Şurası yaradıldı
14.05.20
Qafqaz Albaniyası abidəsi biganəliyin qurbanı olub
14.05.20
“Azərbaycan coğrafi adları ingilis dilində” kitabı nəşrə hazırlanır
14.05.20
Əlyazmaların elektron kitabxanasının yaradılması işi davam etdirilir
12.05.20
Rumıniyalı məşhur şairin kitabı Bakıda nəşr edildi
12.05.20
Dünya ədəbiyyatına dair fundamental əsər
12.05.20
Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının 9-cu cildi nəşr edilib
12.05.20
Türkiyədə hər biri 500 illik tarixə sahib iki ədəd "İncil" tapılıb
11.05.20
Mərahim Nəsib - Sinif yoldaşım intihar edəndə sevdiyim qız nişanlandı
11.05.20
Fəxri Müslüm - Söhrab Tahirin əziz xatirəsinə
07.05.20
“Ulduz” jurnalının Məhəmməd Hadiyə həsr edilə xüsusi buraxılışı çap edilib
07.05.20
Fərid Hüseynin miniatür şeirlər kitabı çap olunub
07.05.20
Azad Qaradərilidən yeni ktab: “Qadağan zonası”
07.05.20
Rəbiqədən yeni kitab:“Çətirlərin qiyamı”
13.04.20
SURDO TV internet kanalı fəaliyyətə başladı – VİDEO
10.04.20
Mucru.art fəaliyyətə başladı
27.03.20
Nərimanov irsinin öyrənilməsinə layiqli töhfə
25.03.20
Orxan Mərdan Koronavirusla Mübarizəyə Dəstək Fonduna ianə edib
23.03.20
Muzeyləri onlayn ziyarət etmək imkanı yaradıldı
23.03.20
Milli Kitabxana ölkəmizdə yaranan vəziyyətlə əlaqədar oxuculara onlayn xidmətlərini təklif edir
23.03.20
Antonio Tabukkinin "İzabel üçün. Mandala" romanına ön söz
23.03.20
Məhəmməd İqbal - İlahi eşq və milli düçüncə şairi
23.03.20
Türkiyəli rejissor Xocalı soyqırı haqqında film çəkəcək
21.03.20
Antonio Tabukkinin “İzabel üçün. Mandala” romanı çap edilib
16.03.20
Elmira Axundova - Məmməd Orucun "Oyun havası"
15.03.20
Anar: “Koronavirusa görə yaşlı üzvlərimizin işə gəlməsinə məhdudiyyət qoyulacaq”
15.03.20
Qalib Şəfahətin "Sandıq" romanı çap olunub
14.03.20
Cəlil Cavanşirdən yeni kitab - "Eşq və intihar"
13.03.20
“Tarix və Tale” romanına dünyanın “şəxsiyyət vəsiqəsi” demək olardı, amma…
12.03.20
“Wall Street”də Nigar Əliyeva tərəfindən açılmış “America IDream” şirkəti
12.03.20
İçərişəhərdə keçirilməsi nəzərdə tutulan Novruz tədbirləri ləğv edilib
12.03.20
Xalq yazıçısı səfir təyin edildi
11.03.20
Fevralda ən çox satılan Azərbaycan ədəbiyyatının siyahısı
11.03.20

İstanbulda qədim və nadir Azərbaycan xalçalarının sərgisi açılacaq

11.03.20
“Avroviziya-2020"-də Azərbaycan təmsilçisinin mahnı və klipi təqdim edilib
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.