Etimad Başkeçid - Doymadığım sənətkar
30.09.13

Ədəbi tənqid qədər birmənalı qarşılanmayan ikinci bir fəaliyyət sahəsi təsəvvür etmək çətindir.
 
Bəlkə də, ona görə ki, «kritika» (tənqid) yunancadan tərcümədə «mühakimə etmək, ayırd etmək» deməkdir və bəşər övladı, yalan-doğru nə iş görmüş olsa da, mühakimə olunmağı heç sevmir. Sevgisizlik isə sevginin özündən də güclü hissdir.
 
İnsafən, tənqidi sevməməyin obyektiv əsasları da yox deyil. Bu etikadakı paradokslardan biri ilə bağlıdır – insan mənəvi baxımdan kamilləşdikcə özünə daha tənqidi yanaşmağa başlayır və başqalarını mühakimə etməyi artıq özünə rəva bilmir. Daha doğrusu, özünü buna layiq bilmir. (Mühakimə etmə ki, mühakimə edilməyəsən – Bibliya ehkamı da, yəqin, buradan qaynaqlanır). Belə çıxır ki, mühakimə etməli olan adamlar bunu etmirlər, bunu şövqlə etmək istəyənlərə isə bu işi etibar eləmək olmaz…
 
Lakin tarixi təcrübə göstərir ki, bu paradoksda ilişib qalmaqla işi irəliyə aparmaq mümkün deyil. Çünki nəticədə sosial-ierarxiya sisteminin yuxarı pillələrində qərarlaşmış, əksərən mənəvi keyfiyyətləri ilə başqalarından heç nəylə seçilməyən subyektlər dövrəyə girir və hər şeyi dişlərinə vurmağa, çəkməyə, ölçməyə, qiymətləndirməyə başlayırlar.  Bəlli məsələdir ki, yalnız özlərinə sərf etdiyi və ya ağıllarının kəsdiyi şəkildə.
 
Tənqidçinin missiyası məhz bu məsələlərin idrakına söykənir.
Ya sən bu işi profanların öhdəsinə buraxırsan, ya da hər şeyi göz önünə alaraq, bu gedişata çəki-düzən verməyi öz boynuna götürürsən.
 
Sözsüz, burada söhbət Çernışevski və ya Dobrolyubov kimi çox zaman siyasi manifest xarakterli tənqidi məqalələr yazan, indinin özündə də sosrealizm üslubunda sicilləmələr istehsal edən sənətkarlardan yox, ədəbi mətnin özünə istinadən təhlillər aparan tənqidçi-ədəbiyyatşünaslardan gedir.
 
Bu tənqidçi-ədəbiyyatşünas bilir ki, mədhiyyə və ya pamflet janrında yazılmış «tənqidi məqalə»lər tənqidçinin ölüm kağızıdır.
 
Bilir ki, prinsiplər çeşidli qrupların və bir-birindən mənasız «ədiblər»in iddiaların mübarizəsinə qurban gətirildikdə ehtikar olmamaq mümkün deyil.
 
Ona yaxşı məlumdur ki, tənqidçi üçün «mətndən başqa heç nə yoxdur».  Derrida bunu nahaqdan demir. Ədəbi tənqidçinin sözünün kəsəri bilavasitə onun obrazına bağlıdır. Obrazın yoxdursa, qızıl da xırdalasan effekti olmayacaq. Bu obrazın yaranması üçün isə tənqidçiyə görə mətndən başqa heç bir kənar mətləb olmamalıdır…
                                    
***
 
Müasir Azərbaycan tənqidi fikrini təmsil edən tənqidçi-ədəbiyyatşünasların içərisində həmişə maraqla oxuduğum bir imza var – Cavanşir Yusifli.  Təkcə estetik qanunları bilməklə qalmayıb, ciddi etik normaları da gözləyən, yəni oxucunu avam yerinə qoyaraq, bədii əsərin qavranılması üçün sağa-sola hazır formullar və reseptlər səpələməyən, heç vaxt təmkinin pozmayan, ədəbi tənqidin ictimai fikrin bir fenomeni olduğunu hər addımda bizə xatırladan Cavanşir Yusifli.
 
Cavanşirin «Bədii mətnin sirləri», "Bir söz söylə, bu dünyadan olmasın", "Ədəbiyyatda yaşamağın formulu", "Azərbaycan poeziyasında Əli Kərim mərhələsi» Fərdi yaradıcılıqdan ədəbiyyat tarixinə baxış", "Azərbaycan komediyasının poetikası" "Gülüş və dünyanın sonu", "Filoloji fantaziya» və s. kitabları, ədəbi prosesə işıq tutan çoxsaylı məqalələri  ədəbi hadisələrə sadəcə refleksiya kimi görsənmir, çünki onlar həmişə yaradıcı əməyin məhsuludur və bu onu başqalarından müsbət mənada fərqləndirən cəhətdir.
 
Təhlil pafosu, yersiz bəlağəti, klişe yanaşmaları sevmir. Çox zaman yazılarını riyazi əməliyyat aparırmış kimi qələmə alan və müvafiq nəticələr əldə edən sənətkarlardan fərqli olaraq, Cavanşir Yusifli yazıçının obrazlarla ifadə etdiyini və ya etməyə çalışdığını «şifahi» formaya salmağa, anlaşıqlı etməyə həmişə müvəffəq olur. Burada səviyyə və ya standart axtarmalıyıqsa, bu e lə onların göstəricisidir.
 
Yazarlar çox vaxt tənqidçilərdən obyektiv tənqid gözləyir, onları mətnə «qeyri-adekvat» yanaşmaqda suçlayırlar. Ancaq kimsə fərqində deyil ki,  «Obyektiv tənqid»in mütləqləşdirilməsi qədər də tənqidçi obrazını zədələyən, onun əl-qolunu buxovlayan və yazdıqlarını törəmə mətnə çevirən ikinci bir kontekst tapmaq çətindir. Burada önəmli olan tənqidçinin özünün yüksək bilik səviyyəsinə, zəngin dünyagörüşünə malik olması və şəxsiyyətinin bütövlüyüdür. Bunlar varsa, bu insanın «subyektiv» fikri hamıya maraqlı olacaq. Tənqidin humanitar təbiətinə, vəzifələrinə və funksiyalarına cavab verən də budur. Necə ki, Cavanşir Yusiflinin qələmə aldığı bütün mətnlər ədəbi cameədə maraqla qarşılanır və rezonans doğurmadan ötüşmür.
 
Cavanşir Yusiflinin elmi və bədii tərcümələri haqqında ayrıca danışmaq lazım gəlir. Onun P. Züskind, R.Bart, A.Kamyu, T.Eliot, J.P.Sartr, Q.Başlyar, X.Kortasar, X.L.Borxes, P.Elüar və s. kimi korifey imzalardan etdiyi tərcümələr Azərbaycan oxucusunun sevə-sevə oxuduğu əsərlərdir. Ümumiyyətlə, Cavanşirin istər orijinaldan etdiyi tərcümələr, istərsə də, tərcümə haqqında yazdığı məqalələr Azərbaycanda tərcümə məktəbinin formalaşması prosesinə verdiyi əhəmiyyətli töhfələrdir. Təsadüfi deyil ki, BSU-da çapa hazırlanan «Azərbaycan tərcümə ensiklopediyası»nın redaktorlarından biri də Cavanşir Yusiflidir.
 
Bu günlərdə Cavanşirin 55 yaşı tamam oldu. Sözünə, dostluğuna doymadığım sənətkarı həyatının bu əlamətdar günü münasibətilə təbrik edir, ona bol şanslar və yeni uğurlar arzulayıram. /kulis.az/

Yenililklər
19.08.19
Fərid Hüseynin kitabı Serbiyada nəşr edilib
30.07.19
Güclü insan sorağında - Əhməd bəy Ağaoğlu-150
30.07.19
Azərbaycan-Qırğız ədəbi əlaqələrində yeni səhifə
29.07.19
“Türk dilləri araşdırmaları” jurnalının ilk nömrəsi işıq üzü görüb
29.07.19
Əhməd bəy Ağaoğluna həsr olunan konfrans keçiriləcək
29.07.19
“Qoşa qanad” ədəbi almanaxı işıq üzü görüb
29.07.19
Ədəbiyyat İnstitutu Avrasiya Türk Araşdırmaları İnstitutu ilə memorandum imzaladı
26.07.19
“Hüseyn Cavid əbədiyyəti” mövzusunda respublika elmi konfransı keçiriləcək
26.07.19
Məhəmməd Tanhu - 8-ci günün qeydləri
26.07.19
Ədəbiyyat İnstitutunda Qırğızıstan yazıçıları ilə görüş təşkil olunub
24.07.19
XI Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalında 11 ölkədən musiqiçilər çıxış edəcək
24.07.19
Nemətullah Naxçıvaninin “Şərhi-Gülşəni-raz” əsərinin iki müxtəlif nüsxəsi əldə edilib
24.07.19
Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” poeması Türkiyədə nəşr olunub
23.07.19
Prezident Murad Köhnəqalaya ev verdi
23.07.19
Svetlana Alekseyiviçin növbəti romanı yayımlanıb
23.07.19
Amerikalı yazıçı-satirik vəfat edib
22.07.19
Tanınmış jurnalist Amil Novruzovun 60 illiyinə
22.07.19
Aida Feyzullayevanın “Komparativistikanın işığında” kitabı işıq üzü görüb
22.07.19
"Gənc Qırğız şeiri antologiyası" Bakıda və Bişkekdə təqdim olunacaq
22.07.19
"Qanun"dan yeni nəşrlər
22.07.19
“Türkologiya” jurnalının əlavəsi akademik Məmmədağa Şirəliyevin 110 illiyinə həsr ediləcək
18.07.19
“Plyus bədii yaradıcılıq” ədəbi almanaxı işıq üzü görüb
18.07.19
İradə Musayeva - Üçlü formul müəmmasına düzəliş... 
18.07.19
Etimad Başkeçid yazır - Qırxayaq hər addımını düşünsəydi...
18.07.19
Nəsiminin dilinin dialektoloji tədqiqinə həsr olunmuş yeni kitab çap olunub
18.07.19
Azərbaycanda ilk dəfə türkdilli əlyazmaların toplu kataloqu nəşr olunub
18.07.19
Yazıçı Andrea Kamilleri vəfat edib
17.07.19
Yeni kitab: “Dilin elmi və estetik problemləri”
17.07.19
Aşıq sənətinə həsr olunmuş növbəti kitab işıq üzü görüb
16.07.19
"Qanun"dan yeni nəşrlər
16.07.19
“Qoşa qanad: VI Fizika və lirika konfransı” keçirilib
15.07.19
The Guardian: Audiokitab mütaliənin gələcəyidir
15.07.19
Azərbaycanda növbəti Nəsimi – şeir, incəsənət və mənəviyyat Festivalı keçiriləcək
12.07.19
Alber  Kamyunun "Xoşbəxt ölüm" kitabı çap olunub
12.07.19
Fərid Hüseyn AYB-nin Gənclər Şurasının sədri seçildi
12.07.19
Nəsiminin qəzəl və rübailəri Moldovada nəşr olundu
11.07.19
Məczub Təbrizinin “Divan”ı Təbrizdə nəşr olunub
11.07.19
Məmməd Səid Ordubadinin "Qanlı Sənələr"i çap olunub
11.07.19
Dillər Universitetində Səlim Babullaoğlunun almanca kitabının müzakirəsi
10.07.19
Şəhla Aslan yazır - Eynşteyn və nağıllar
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.