Cavid Zeynallı - Təmiz və xəstə adam
11.10.13

“Katib Bartlbi” haqda

Herman Melvil öz dövründə - yəni XIX əsr Amerika ədəbi mühitində tanınmayan, sayılıb-seçilməyən yazıçılardan idi. Hətta o qədər ki, 1891-ci ildə öləndə “Nyu-York Times” qəzeti adını səhv yazmışdı: Henri Menvil... “İletişim” nəşriyyatı Melvilin “Katib Bartlibi” povestini Borxesin ön sözü ilə nəşr edib: “Yazıçının ölümündən 20 il sonra Britaniya Ensiklopediyası” ondan uğursuz dəniz əhvalatlarını qələmə alan yazıçı kimi söz açırdı”.  1851-ci ildə indiki dünyanın ən yaxşı romanlarından hesab olunan, vaxtında heç kimin diqqətini çəkməyən “Mobi Dik”i çap etdirdi və uğursuz ədəbi taleyi üzündən 33 yaşlı Melvil əməlli-başlı ruh düşkünlüyü yaşadı, nə edəcəyini bilmədi. Bu azmış kimi, 1853-cü ildə nəşriyyatın anbarında yanğın baş verdi, yazıçının kitabları məhv oldu. Əl-qərəz, bizim 80-cilər nəslinin təbirincə desək,  qəhrəmanımız “naxışı gül açmayan”, “qədri sonra bilinən” yazıçı tiplərindəndir. Ta ötən əsrin 20-ci illərinə qədər ki, onun haqqında kitablar yazıldı, əsərləri yenidən nəşr olundu, romanlarına filmlər çəkildi.
 
Bu kitabı dünyanın üzünə deyilən ən sərt “Yox” nidası hesab edirlər.
                                
Ülkər Nəsibbəylinin ingiliscədən dilimizə tərcümə etdiyi “Katib Bartlbi”ni Melvil uğursuzluq və fəlakətə düçar olduğu illərdə yazılıb. Amerika jurnallarından birində nəşr etdirdiyi hekayələr bir növ özünə təsəlli vermək, yazıçı kimi formada  qalmaq üçün məşq idi. Və pisi budur ki, Melvilin naşiri bu hekayələrdən sonra yazdığı romanı nəşr etməkdən imtina etmiş, on doqquz il müddətində 3000 tirajlıq “Mobi Dik” hələ də satılıb qurtarmamışdı. Kimdir katib Bartlibi? Mürəkkəb, anlaşılmaz, nə istədiyini, niyə yaşadığını bilməyən, psixologiyası, həyatının ritmi, harmoniyası pozulan insan tipi... Borxesin sözləri ilə desək, Kafkanın xəbərçisi.
 
Nyu-Yorkun Voll küçəsində hər kəsin öz işi ilə məşğul olduğu vəkil kontoru. Kontor sahibindən başqa üç katib hüquq sənədlərinin üzünü köçürür: Hinduşka, Qısqac və Zəncəfilli Kökə. Və günlərin birində işə qəbul olmaq üçün kontorun qapısı ağzında bir adam görünür: Bartlbi.
 
“Bartlbi həyatım boyu görüb-eşitdiyim ən qəribə katib idi. Ondan başqa bütün katiblərin bioqrafiyasını yerli-yerində kağıza köçürə bilərəm. Məncə, Bartlbinin bioqrafiyasını tam və dolğun şəkildə aşkara çıxara biləcək heç bir material mövcud deyil. Bu isə ədəbiyyat üçün misilsiz itkidir. Bartlbi yalnız ilkin mənbələr əsasında araşdırıla bilən nadir varlıqlardan idi. Belə mənbələr isə demək olar ki, yox dərəcəsindədir”.
 
Bartlibi öz qəribə xasiyyəti, adamayovuşmaz xarakteri ilə nəinki kontordakılardan, hətta dörd tərəfdə olan hər kəsdən fərqlənir. Məsələn, əvvəllər hüquqi sənədlərin üzünü köçürəndən sonra onu əsli ilə tutuşdurmaqdan boyun qaçırırdısa, sonradan ümumiyyətlə, iş görməkdən imtina edir. Növbəsi çatanda poçta getmir, yaxınlıqdakı mağazadan kökə almaqdan boyun qaçırır, ona sual verəndə ancaq inkarla danışır: etməməyə üstünlük verərdim, getməməyə üstünlük verərdim, danışmamağa üstünlük verərdim: “Anlaşılmaz hərəkətlərinə görə Bartlbini daha diqqətlə müşahidə etməyə başlamışdım. Sən demə, o, nahara getmirmiş. Daha doğrusu, heç vaxt heç yana getmirmiş. Onun kontorda olmadığını bir dəfə də görməmişdim. Bartlbi öz küncünün dəyişilməz qarovulçusu idi”.
 
Kontor sahibi onu işdən çıxarmaq istəsə də, vicdanı yol vermir. Bartlbi günün birində acından ölə bilərdi. Bəs nə etməli? Artıq o kontorda heç bir işin qulpundan yapışmır, bir kəlmə söz danışmır, hamının əsəblərini tarıma çəkib. Kontor müdiri onu qovmaq istəyir ki, canı dincəlsin, getmir. Özü də, təbiətcə sakit və dürüst biridir. Dəfələrlə müdirin xırda-xuruş pullarını künc-bucaqdan tapıb stolunun üstünə qoyub, təzə gələndə maşın kimi işləyirdi, səhərəcən yerindən tərpənmədən tapşırılan işin öhdəsindən qüsursuz gəlirdi. Vəkil çıxış yolu kimi kontoru başqa yerə köçürür. Mənzilin yeni sahibləri də Bartlbi ilə bacara bilmirlər, onu qovurlar. Bartlbi bina bloklarının ağzında yatır, yenə heç kimlə dinib-danışmır. Vəkilin ürəyi dözmür, köhnə işçisini axtarıb tapır. Əsərin bu səhnəsi həyatda özünə yer tapa bilməyən, psixologiyası pozulmuş insan tipinin xarakterini açmaqdan ötrü ustalıqla işlənib. Bartlbiyə yaxın iş təklif olunsa da, hər birindən müxtəlif bəhanə ilə boyun qaçırır. Birində təmiz hava yoxdur, o biri iş başqasının yerinə əziyyət çəkməkdir, digəri maraqsızdır...
 
Barlbi hansı binanın blokunun ağzında gecələyirsə, kirayənişinlər həmin binadan uzaq gəzirlər, adamlar xuliqanların hücumundan qorxurlar. Və nəhayət polis onu həbs edir. Həbsxanada yenə eyni vəziyyət: aşpaz da, gözətçi də, dustaqlar da bu sakit, təmiz, ziyansız adamdan baş aça bilmirlər. Və nəhayət, günlərin birində onun meyiti tapılır...
 
Bartlbinin xarakterindəki qəribəlikləri, ruhi pozğunluqları saymaqla qurtarmaz. Və qorxuram, bu yazı əsəri danışıb qurtarmaq kimi anlaşılsın. Qətiyyən! Kitabı oxuyanda onlarla yerdə şrifti qaraltdım, həmin hissələrə bir də qayıtdım. Yəqin Melvilin qəhrəmanının hansı səbəb üzündən bu hala düşməyi sizi də maraqlandırdı. Gəlin, bunu mən yox, Melvil özü danışsın. Əsər sabah Kulis.az – da çap olunacaq. Oxumaq ümidilə...  /kulis.az/

Yenililklər
10.08.20
"Ən böyük arzum Azərbaycan Mühacirət Muzeyini qurmaqdır" - Dilqəm Əhmədlə müsahibə
10.08.20
İzmirdə mifoloji varlıq olan Satyrosun heykəli aşkarlanıb
08.08.20
Nadir şah Əfşarın Azərbaycanın xristian əhalisi ilə münasibətlərinə dair kitab nəşr olunub 
08.08.20
“Eurovision” mahnı müsabiqəsinin Amerika versiyası yaradılacaq 
08.08.20
Məmməd Məmmədli - Avropa kinosu kreativlik nümayiş etdirir
07.08.20
"Ulduz" jurnalının iyul sayı çap olundu
07.08.20
Nizami Cəfərov - Azərbaycan dilinin orijinal qrammatikası 400 il sonra
07.08.20
Haqverdiyevin kitabı macar dilində nəşr edilib
07.08.20
“Ümmətçilikdən millətçiliyə keçid dövrümüzün fəlsəfəsi” monoqrafiyası nəşr olunub
07.08.20
90 yaşlı Toğrul Nərimanbəyov
07.08.20
Mədəniyyət Nazirliyi ictimaiyyətə müraciət edib
06.08.20
Elçin İbrahimov - Azərbaycanda dil siyasəti
06.08.20
Şamaxıda Antik dövrə aid nekropol aşkar olunub
06.08.20
Respublika Kinematoqrafçılar İttifaqı Milli Kino Günü ilə bağlı kino xadimlərinə pul mükafatları təqdim edib
06.08.20
Çingiz Aytmatova həsr olunmuş monoqrafiya çap olunub
03.08.20
“Azərbaycan əlyazmaları dünya kitabxanalarında” mövzusunda V beynəlxalq elmi-nəzəri konfrans keçiriləcək
03.08.20
Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının illik mükafatının qalibləri elan olunub
03.08.20
Əziz Mirəhmədovun “Seçilmiş əsərləri” çap olunub
30.07.20
Məşhur amerikalı aktrisa vəfat etdi
30.07.20
İsmayıllıda “DOST Evi” Yaradıcılıq, Sərgi və Satış Mərkəzinin təməlqoyma mərasimi keçirilib
30.07.20
Qazaxıstanda Xoca Əhməd Yasəvinin məqbərəsi bərpa edilib
30.07.20
“Xəzərin dalğaları” adlı Beynəlxalq Sulu Boya Festivalına 500-dən çox sənət əsəri göndərilib
29.07.20
Çağdaş Monteneqro şeiri - Eşq barədə gecə şeiri və sairə
29.07.20
Rembrandtın avtoportreti rekord məbləğə satılıb
29.07.20
"Azərbaycan ədəbi tənqidi" kitabı dəyərli elmi-nəzəri mənbə və birliyin təcəssümü kimi
29.07.20
Azərbaycan filmi Venesiya Film Festivalında əsas müsabiqəyə seçilib
29.07.20
Qismət Rüstəmovun kitabı Türkiyədə çap olundu
28.07.20
Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi - Vasif Adıgözəlov
28.07.20
Vüsal Bağırlı - Qəribə adam
28.07.20
Çağdaş dövrümüzdə biri-birini təkrarlayan şairlər
27.07.20
XI Bakı Beynəlxalq Qısa Filmlər Festivalına film qəbulu başladı
27.07.20
Qahirə Universitetində Azərbaycan ədəbiyyatı tədqiq olunacaq
24.07.20
Dan Braunun "Cəhənnəm" romanı
24.07.20
Şəhid general-mayor Polad Həşimovun xatirəsinə həsr olunmuş film çəkiləcək
24.07.20
Konstantin Simonov - Evin sənə əzizsə...
23.07.20
Polad iradəli, ay Polad paşam...
23.07.20
Vladimir Korotkeviç - Kitabdaşıyanlar
23.07.20
Azərbaycanın ilk peşəkar qadın rəssamı
23.07.20
Elçin Hüseynbəyli - Bir adamlıq şəhər...
22.07.20
“#ulduzlu nəşrlər” seriyasından növbəti kitab işıq üzü görüb
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.