Cavanşir Yusifli - BAĞBAN, yaxud QADAĞAN İŞARƏSİ
04.12.13

Görkəmli yazıçı Mübariz Cəfərlinin bu il “Azərbaycan” jurnalının 5-ci sayında çap edilən “Bağban” romanı onun trilogiyasının sonuncu əsəridir, demək, eyni zamanda tamamlayıcı həlqə rolunu oynayır. Bundan əvvəlki iki romanı (“Bərpaçı” və “Bənna”) oxuyanlar yəqin ki, bu mətnlərdə yuvalanan bədii mətləbin usta şəkildə, həm də elə o bədii mətləbin xarakterinə uyğun açılmasının, bu arada sənətkarın bizim nəsrdə az rastlanan, bədii əsəri tam şəkildə bir ovuc içinə yığa bilən incə gedişləri unutmuş deyillər. Bu üç əsərdə nə var? – texniki baxımdan o var ki, hadisələr adi axarla, adidən adi ritmlə təsvir edilir, onların dinamikasında üst qatda gözlənilməz heç nə baş vermir, ancaq müvəqqəti olaraq. Oxucu “oyuna daxil edildikdən sonra” başa düşür ki, həmin hadisələr əsas fon olmaqla bərabər, həm də sırf təsadüfdür, bu hadisələr baş verməyə də bilərdi, əsas məsələ sənin onların təsadüfiliyinə baş qoşman və beləcə hadisələr sıxlaşdıqca, mətləbin (yaxud mətləblərin), ipəkdən süzülürmüş kimi üzə çıxması, insana bildiyi həqiqətləri başqa rakursdan görükdürməkdir. Bu romanların hər birində adı çəkilən xüsusiyyət – sənətkarlıq manerası müxtəlif doza və biçimdə meydana çıxır, ona görə oxucular bu romanları fərqləndirərkən (kimisi Bənnaya, kimisi Bərpaçıya, kimisi də ola bilər ki, Bağbana üstünlük versin) onlara bir hadisənin ayrı-ayrı halları, fərqli situasiyalarda meydana çıxa bilən görüntüləri kimi bax bilərlər. Bu üç roman Cəfərlinin yaradıcılığında əvvəllər də qeyd edildiyi kimi yeni mərhələ olsa da, əslində onun bütün əsərlərinin içindən bir narahat əsəb xətti kimi keçən axtarışlarının nəticəsidir. Ən önəmli cəhətlərdən biri odur ki, bizim çağdaş nəsr təcrübələrindən fərqli olaraq bu mətnlərdə rəngbərəng hadisə selini deyil, hadisəni tədqiq edən yazıçı düşüncəsini görürük. Bu üstündən asanlıqla keçiləsi bir xüsusiyyət, yaxud keyfiyyət deyildir. Əksər yazarlar (söhbət ard-arda yazılan romanlardan gedir) demək, yaxud göstərmək istədiyi mətləbin ətrafında o qədər fırlanır ki, sonda özü də bu cızılan dairınin içinə düşür və nə özünü, nə də əsərini xilas edə bilmir, nəticə mətn şişir, mətləbi göstərmək naminə edilən al-əlvan təsvirlərin içində boğulur, ona görə də bu irili-xırdalı nəsr mətnləri oxucuda “boğulan rəng“ hissini yaradır.
Keçək əsas mətləbə - söhbət “Bağban” romanından gedir.  Əsərdə epiqraf kimi Seyid Əzimin sözləri  seçilib – Bağ içrə gəlib, yarımı əğyar ilə gördüm. Mətndə hifz edilən düşüncə qatında əsas təkrarlanan rədif “Şirvan şikəstəsi”nin neynək... sözüzdür. Bu, əslində məqamdır, bədii əsərin poetik sistemində üç şəxsi birləşdirən, yaxud daha dəqiqi – bir nəfəri üç şəxsə bölən çox mürəkkəb və ziddiyyətli bir məqamdır. Müəllif sövq-təbii, şüuraltı duyduğu, fəhm etdiyi nəsnəni əlacı yerdən-göydən üzülən insnaın səsləndirdiyi mahnı ilə ifadə etməyə çalışır. Fəhm edilən şey – sirdir, həyatın, gerçəkliyin, yaxud bütün bunları yaradıb ərsəyə gətirən tanrının sirri. Müəllif təsvirlə hadisə, mətləblə həqiqət, mətmlə, mətndənkənar gerçəklik arasındakı elə bir hissəni seçir ki, dünyaya baxışın qurtaracağı, son nöqtəsi olsun. Bax, məhz bu son nöqtədən (sərhəd vəziyyətindən) bütün gerçəklik, bütün  hadisələr çözülür; nöqtənin, məqamın seçilməsi əsasdır, bu məqam o qədər vizual, o qədər görünən olmalıdır ki, ordan baxanda ən müxtəlif insanları, onların könül sirlərini birləşdirən duyğular əzbərdən oxunsun. Qəhrəmanlardan biri digər şəxsi gördükdə “mən səni hardasa görmüşəm, səni mən yüzdə yüz tanıyıram, ancaq...” deməsi, yaxud xəyalından keçirməsi əslində o məqamdan “görünən” sirrin açarlarından biridir.  Bu məqamda qeyd etmək lap yerinəd üşər ki, Cəfərli nəsrinə açar-mətnlər  xasdır və bu təkcə onun oxuduğu, bəhrələndiyi mənbələrlə deyil, həm də və daha çox yazıçı fəhmi ilə bağlıdır.  Yuxarıda xatırlatdığımız nöqtə və ya məqam –sirli bir düyündür (bütün görünmə effektinə baxmayaraq-!), Famili mətndə deyildiyi, yaxud xatırlandığı kimi (bəlkə də...) ruh tutub, bu məqsədlə dostu, çalışdığı biznes sahəsində müdiri Mehmanının yanına aparır. İçəri girən kimi ani olaraq o ruhları yenə görmüş kimi olur. Bu otaqdakı dettallar başqa məkanlarda, məsələn qatarda yol gedərkən bir daha təkrarlanır. Mehmanın, bu falçının (o dünya ilə bu dünya arasında elçinin) otağındakı narahat divanla bağlı vaqeə qatarda da xatırlanır.  Mehmanın uşqalıqdan tanıdığı Əbəyə bənzəməsi, qatarda yol yoldaşının Mehmana oxşaması – bu dünyada eyni günah işlədən üç şəxsin mətnin dərinliklərindən gələn oxşarlıq işarələri, yenə də həmin o nöqtədən və ya məqamdan şüalanmaqla, mətnin anlamaq mənasında açıq kitab olduğuna işarə edir.  Bu məqamda Cəfərlinin “Bağban” romanının başqa bir janr özəlliyini xatırlatmaq yerinə düşərdi. Əsərin alt janrı yuxudur, yuxunun sirli-sehrli metaforaları, ilk baxışdan anlaşılmaz, amma əslində həyat qədər müəmmalı gedişlərlə süslənib. Əbə anadangəlmə lal doğulub, qəssab oğludur, atasının yanında çalışır. Bu dünyada bir kimsəynən bir kəlmə kəsməyən bu lalın içində dəhşətli sirlər gizlənib. Danışa bilməsə də, heç kəsə müəyəssər olmayan qabiliyyətin sahibidir – başqalarının yuxsuna girir, orda gəzdikdə gəzir, ancaq seyrçi qismində. Danışa bilməyən adam yuxuda bu dünyanın alt qatdakı, insanların ürəklərindəki çirkin qatını görür və cinayət işləyir. Əbə - lallıq bədii mətn boyu fırlanan bir metaforadır, ancaq həm də ayrı-ayrı sifətlərdə peyda olan gizlinlərin üzə çıxmasıdır. Mətn şərti şəkildə bir neçə passaja bölünə, seçilib-fərqləndirilə bilər.  Bir passajdan digərinə keçid mətnin, poetik sistemin təqlin etdiyi sirri yadda saxlamağı vurğulayır, əks tqədirdə, roman oxunsa da anlaşılmayan işarələr yığını kimi bir şey olardı. Sonuncu passaj – bağ hissəsi (ən maraqlı, ən dramatik və şübhəsiz ki, mətləbin düyününün açılmağa doğru meylləndiyi hissə) xüsusi maraq oyadan dinamizmlə başlayır. Bu hissəyə biz şərti olaraq “roman içində roman” da deyə bilərik. Mətndə bir dəfə adı çəkilən, yaxud təsvir edilən hadisə son pasajda bir də xatırlanır, başqa bir biçimdə insanın qarşısına çıxır. Əbə ilə bağlı metafora (lallıq...) son hissədə cəngınlliklə bağlı məqamda önə çxır. “... O yol sənlik deyil... Aşağıda pillələr də qurtarır, qalırsan vəhşi təbiətlə, cəngəlliklə təkbətək... Bilirsən nə qədər adan yox olub orda? Nə ölüsü tapılıb, nə dirisi... Ordan geri qayıtmaq hər kəsə nəsib olmur... Qayıdanlar da lal olurlar, gördüklərini danışa bilmirlər, yaddaşlarını itirənlər də olur. Ona görə də pillələr quratarn yerdə yekə bir qadağan işarəsi qoyulub.”

Avanqard.net

Yenililklər
04.06.20
Moskvada “Azərbaycanlılar. XIX-XX əsrlərdə millətin formalaşmasının başlıca mərhələləri” kitabı çapdan çıxıb
04.06.20
“Açar” filminin tizeri təqdim olunub
03.06.20
Arif Məlikovun qəbirüstü abidəsi ucaldılıb
03.06.20
“Azərbaycan ədəbiyyatında alleqoriya” monoqrafiyası çapdan çıxıb
03.06.20
Yeni Azərbaycan kinosunun ABŞ-da qazandığı uğur
02.06.20
Bədirxan Əhmədli - Romantizm: bütün yönləri ilə
02.06.20
Cəlil Cavanşir: "Bəşəri, intellektual ədəbiyyat yaratmaq iddiam yoxdur" - Müsahibə
02.06.20
“Dünya ədəbiyyatı”nın yeni sayı - “Elmi baxış”
02.06.20

Dövlət Rəsm Qalereyası tədbirlərini onlayn formatda davam etdirir

02.06.20
Əlyazmalar İnstitutu: “Müqəddəs zilhiccə bayramları” kitabı nəşr olunub
01.06.20
Adın zirvələrə çoxdan yazılıb...
30.05.20
Səxavət Sahil - Mənəvi qonorar
27.05.20
Kino strukturları Mədəniyyət Nazirliyindən ayrılsın - kino pullarının yeyilməsinin qarşısını almaq yolu...
27.05.20
Elçin İbrahimov - Bir dəfə danışdığımız dil heç zaman unudulmaz!
27.05.20
1918-1920-ci illərdə nəşr edilmiş “Azərbaycan” qəzeti latın qrafikalı əlifbaya transliterasiya olunur
27.05.20
Fəxri Müslüm - Mən ölsəm, içimdən öləcəm
26.05.20
Azərbaycanda Kino Şurası yaradıldı
14.05.20
Qafqaz Albaniyası abidəsi biganəliyin qurbanı olub
14.05.20
“Azərbaycan coğrafi adları ingilis dilində” kitabı nəşrə hazırlanır
14.05.20
Əlyazmaların elektron kitabxanasının yaradılması işi davam etdirilir
12.05.20
Rumıniyalı məşhur şairin kitabı Bakıda nəşr edildi
12.05.20
Dünya ədəbiyyatına dair fundamental əsər
12.05.20
Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının 9-cu cildi nəşr edilib
12.05.20
Türkiyədə hər biri 500 illik tarixə sahib iki ədəd "İncil" tapılıb
11.05.20
Mərahim Nəsib - Sinif yoldaşım intihar edəndə sevdiyim qız nişanlandı
11.05.20
Fəxri Müslüm - Söhrab Tahirin əziz xatirəsinə
07.05.20
“Ulduz” jurnalının Məhəmməd Hadiyə həsr edilə xüsusi buraxılışı çap edilib
07.05.20
Fərid Hüseynin miniatür şeirlər kitabı çap olunub
07.05.20
Azad Qaradərilidən yeni ktab: “Qadağan zonası”
07.05.20
Rəbiqədən yeni kitab:“Çətirlərin qiyamı”
13.04.20
SURDO TV internet kanalı fəaliyyətə başladı – VİDEO
10.04.20
Mucru.art fəaliyyətə başladı
27.03.20
Nərimanov irsinin öyrənilməsinə layiqli töhfə
25.03.20
Orxan Mərdan Koronavirusla Mübarizəyə Dəstək Fonduna ianə edib
23.03.20
Muzeyləri onlayn ziyarət etmək imkanı yaradıldı
23.03.20
Milli Kitabxana ölkəmizdə yaranan vəziyyətlə əlaqədar oxuculara onlayn xidmətlərini təklif edir
23.03.20
Antonio Tabukkinin "İzabel üçün. Mandala" romanına ön söz
23.03.20
Məhəmməd İqbal - İlahi eşq və milli düçüncə şairi
23.03.20
Türkiyəli rejissor Xocalı soyqırı haqqında film çəkəcək
21.03.20
Antonio Tabukkinin “İzabel üçün. Mandala” romanı çap edilib
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.