Fərid Hüseyn - Heminqueyə oxşayan Azərbaycan yazıçısı
03.03.15

Mübariz Örənin “Qar tanrısı” hekayəsi barədə.
 
Epiqraf (“Göylərdə sizinçün maraqlı heç nə yoxdur” - K.Abdulla) uğurludur, çünki hekayənin mahiyyəti ilə üst-üstə düşür və sonda əsərin ideyasını açır. Belədə mətn sanki sonda bir də ilk məqama qayıdır. Borxes bu üsulu “təkrarlanan çevrə” adlandırırdı. Orxan Pamuk da “Yeni həyat” romanında bu üsuldan istifadə edib. Yeri gəlmişkən, əvvəldə verilən işarə sonda tamamlanır: “Anna Karenina”da iki dəfə qatarın altına düşmə səhnəsini xatırlayın. Mübariz Örənin bu üsuldan (bilərəkdən və ya əksinə) istifadə etməsi artıq onun yazıçı kimi üstünlüyündən xəbər verir. Yaddan çıxmamış deyim ki, M.Örənin əsərlərinin dili, strukturu üzərində çox dayananlar unudurlar ki, o daha çox ideya yazıçısıdır.
 
 
“Klimancaro qarları” və “Qar tanrısı”
 
M.Örənin adı çəkilən əsərini oxuyanda Ernest Heminqueyin “Kilimancaro qarları” hekayəsini xatırladım. Hər iki hekayədən bir cümləyə nəzər salaq:
 
“Axı bu qarlı, sıldırımlı qayalarda azacıq səhv məhvə bərabərdir. İnsanı bu təhlükəyə, lüzumsuz riskə çəkən nədir?” (M.Örən “Qar tanrısı” hekayəsi )
 
“Kilimancaro – 19170 fut hündürlükdə yerləşən əbədi qarlarla örtülü uca dağ silsiləsi, Afrikanın ən yüksək nöqtəsidir. Masai qəbiləsinin sakinləri onu “Allahın evi” anlamını verən “Nqaye-Nqayanın qərb zirvəsi adlandırır. Zirvənin ən yüksək nöqtəsində soyuqdan donub qaxaca dönmüş bəbir cəsədi var. Nə idi bəbiri belə bir yüksəkliyə çəkib gətirən... (E. Heminqueyin “Kilimancaro qarları” hekayəsi).
 
Hər iki hekayənin ideyası, məncə, budur:
 
Zirvədən zirvəyə yol yoxdur, zirvədən ancaq eniş var.
 
Zirvədən zirvəyə yol olmadığına görə ora çıxan hər kəsi məyusluq gözləyir.
 
Zirvədə heç nə yoxdur, insanı göylərə çəkən (hansı mənadasa yüksəyə qaldıran) möhtəşəmliyin axırı təəssüfdür.
 
Hər görülən iş, “daha nələr edilməyib” sualı yaradır.
 
M.Örənin hekayəsində dediyim ideyaları axtarmağa ehtiyac yoxdur, çünki müəllif açıq mətnlə yazır: “Daha dəhşətli, daha dərin məyusluq pikdə haqladı onu: zirvədə heç nə yox idi! Onun ömrüboyu can atdığı zirvədə, nəhayət ki, çatdığı zirvədə heç nə yox idi”.
 
Mən inanıram ki, M.Örən E.Heminqueyin adı çəkilən hekayəsini oxumayıb, ancaq biz bilmədiklərimizin və oxumadıqlarımızın da təsirindəyik. Ona görə ki, insan və onu düşündürən suallar dəyişmir. Şəxsən mənə xoş oldu ki, Heminquey mövzusunda (tam mənada yox, aşağı-yuxarı) bizim yazıçımız da öz dərin mətləbini çözə bilib. Bacarıb. Əhsənül-əhsən!
 
Bənzərliklər:
 
İdeyalar tam yox, müəyyən mənada bənzərdir (Yuxarıda bu haqda danışmışam deyə “çənə zənguləsi”nə ehtiyac görmürəm).
 
Hər iki hekayə sonradan əsərin mahiyyəti ilə çulğaşacaq epiqrafla başlayır.
 
Kilimancaro Afrikanın ən ucqar qərb zirvəsidir, M.Örənin hekayəsində Elbrusun qərb zirvəsinin fəthindən söhbət gedir (bu bənzərlik həm də qaçılmaz hesab edilə bilər).
 
Hər iki əsər indiki zaman təhkiyəsi və həm də xatırlamalarla davam edir.
 
Hər iki əsər qalib insanın məğlubiyyəti barədədir.
 
Fərqlər:
 
M.Örənin hekayəsində öz sələfindən fərqli olaraq zirvə ucalmaq təkcə rəmzi mənada deyil, həm də real prosesdir. Burda zirvə təkcə karyera, mənəvi mənada yox, həm də real anlamdadır. Yoxsa bu əsəri mahiyyətcə aydın-aşkar “Martin İden”ə də bənzətmək olar. Martin ölümündən əvvəl Nitsşenin bu sözlərini xatırlayır: “Axı deyin görüm bütün bunların bir mənası varmı?” Heraklit isə deyirdi ki: “İnsanın arzusunun çin olması xeyirli əlamət deyil”.
 
M.Örənin hekayəsində açılan süjet, mahiyyətcə müəyyən bir məqamda birləşir, Heminquey isə yaddaş və hazırkı durumu paralel göstərilir.
 
“Qar tanrısı”nda təsvir edilən hadisələr daha böyük zaman kəsiyini əhatə edir.
 
E.Heminqueyin xəstə qəhrəmanı xəstəlik müddətində zirvədəki məğlubiyyəti başa düşür, M.Örənin qəhrəmanı isə o hissi ani olaraq keçirir.
 
M.Örən reallığa ironik çalar qatır, E.Heminqueydə isə nihilizm (“öldürürsən ki, hələ ölmədiyini, yaşadığını hiss edəsən”) son məqama qədər davam edir.
 
Bu hekayədə Adəm və Həvva əhvalatına, Promotey əsatirinə və digər mətnlərə başqa dünyəvi mətnlərlə də “qohum”luq əlaqələri var və yaxşı ki, bütün bunlar senton deyil, təbiidir.
 
Yeri gəlmişkən, M.Örən haqda bir məqamı vurğulayım: İndiyəcən 10 hekayə yazan Örənin heç bir hekayəsi bir-birinə bənzəmir, o sanki üslub yaratmağa yox, hər dəfə yeni üslub formalaşdırmağa çalışan bir yolda irəliləyir. İnanmayan son iki hekayəsinə (“Qar Tanrısı” və “İlıq”a baxsın. Heminquey də belədir, hətta hekayələr silsiləsi (“Qadınsız kişilər”) də fərqlidir. Bizdə hələlik mən bu cür yaradıcı qüdrəti tam mənada yalnız Rafiq Tağının hekayələrində görmüşdüm. İnanıram ki, M.Örən də bunu bacaracaq. /lent.az/
 

Yenililklər
27.01.23

Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Bəyanatı

27.01.23
Vaqif Bayatlı Odər: "Qarabağdan ancaq Azərbaycanın Türk və Şərəf Damarını keçirməklə nəyəsə nail olmaq olar"
27.01.23
Günay Əfəndiyeva TDT-nin Macarıstandakı Nümayəndəliyini ziyarət edib
26.01.23
“Filologiya və sənətşünaslıq” jurnalının növbəti sayı çap olunub
24.01.23
“Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması haqqında” qanun layihəsi hazırlanacaq
24.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Türkiyə Cümhuriyyətinin 100 illiyi münasibətilə İstanbulda sərgi təşkil edib
24.01.23
Antonis van Deykin əsəri 3 milyon dollara hərraca çıxarılıb
23.01.23
"İnanıram" tamaşasının premyerası olub
23.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Türk Tarix Qurumu bir araya gəlib
23.01.23
Qara Qarayevin əsərləri Filarmoniyada səslənəcək
20.01.23
Günay Əfəndiyeva Ankarada Türkiyə Ali Təhsil Şurasının (YÖK) rəhbəri Erol Özvar ilə görüşüb
18.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu qarşılıqlı əməkdaşlığı daha da gücləndirir
16.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Şuşa ilə bağlı layihələri davam edir
11.01.23
Vaqif Osmanov - Kimdir günahkar, insanlarmı, yoxsa zaman?
06.01.23
“Poetika.izm” jurnalının növbəti sayı çap olunub
05.01.23
“Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı” jurnalının növbəti sayı çap olunub
30.12.22
Əhməd Cavad 130: “Mən bir Turan yolçusuyam”
29.12.22
“Ömər Faiq Nemanzadə” fotoalbomu nəşr olunub
29.12.22
İki beynəlxalq Türk təşkilatı bir arada
26.12.22
Azərbaycanın dünya ədəbiyyatındakı boş qalmış yeri - Kənan Hacı yazır
26.12.22
Almaxanım Əhmədli və sənət dostları İsveçdə konsert verib
26.12.22
Günay Əfəndiyeva Astanada keçirilən Mərkəzi Asiya Media Forumunda çıxış edib
24.12.22
Ədəbiyyat İnstitutunda Kamran Məmmədovun 100 illik yubileyi qeyd olunub
23.12.22
Bu il hərraclarda satılan ən bahalı rəsm əsərlərinin adı açıqlanıb
23.12.22
Günay Əfəndiyeva Qazaxıstan İnformasiya və sosial inkişaf naziri ilə görüşüb
22.12.22
Əziz Dövlətabadinin “Süxənvərani-Azərbaycan” kitabı çapdan çıxıb
22.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Qazaxıstanın mədəniyyət və idman naziri ilə görüşüb
22.12.22
“Atabəylər: Şəmsəddin Eldəniz” layihəsinin musiqi tərtibatı üzrə müsabiqə elan edilib
21.12.22
“II Sumqayıt Kitab Sərgisi”nin proqramı açıqlandı
21.12.22
Günay Əfəndiyeva Qırğız Dövlət Dil və Dil Siyasəti üzrə Milli Komissiyanın sədri ilə görüşüb
20.12.22
“Mifoloji lüğət” kitabı işıq üzü görüb
20.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunda “Türk dövlətləri: Şərq və Qərb arasında körpü” adlı dəyirmi masa keçirilib
19.12.22
Aleks de Val - Aclıq və feminizm
19.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun birgə əməkdaşlığı ilə beynəlxalq elmi konfrans keçirilib
19.12.22
“Sonuncu korifey” – Ədəbiyyatımızın “Don Kixot”u
17.12.22
Hamlet İsaxanlının “Mənim Qarabağım və ya Qarabağ düyünü” kitabının təqdimatı keçirilib
16.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun əlaqələri Avropa məkanında daha da genişlənir
16.12.22
AMEA-da “Akademiyanın Şuşanaməsi” ədəbi-tarixi ənənə və gələcəyə baxış” adlı konfrans keçirilib
16.12.22
Təranə Vahid - Dəfn nəğmələri
15.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu və Bursa Uludağ Universiteti arasında əməkdaşlıq protokolu imzalanıb
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.