Kənan Hacı - Almanı dişləyənlər
18.03.15

Mən rəsm çəkməyə başlayanda hələ dünyanın rənglərindən, bu rənglərin məna çalarlarından xəbərsiz idim. Anam danışırdı ki, ilk dəfə almanın rəsmini çəkmişəm; Adəmin cənnətdən qovulmağına səbəb olan, ilk günahın mənbəyi olan almanın! Niyə tutalım, armudun, narın yox, məhz almanın? Yəqin ki, heç vaxt bunun izahını tapa bilməyəcəyəm.

Bu yaxınlarda türk yazıçısı Enis Baturun “hörgü texnikası əsasında bir roman təcrübəsi” adlandırdığı “Alma” əsərini oxudum. Əsərdə XIX əsr fransız rəssamı Qustav Kurbenin məşhur “Dünyanın başladığı yer” tablosu müxtəlif aspektlərdən çözülür, hadisələrin episentrində alma dayanır. Əsərin hərəkətverici qüvvəsi masanın üstündəki almadır. Qadağan zonasına daxil olan yazıçı bu ilk günahın ardınca düşüb gedir və bu qənaətə gəlir ki, yazmaq o almanı dişləməkdir. Enis Baturun “alma nəzəriyyəsi”ndə mənim ilk “ovum” olan qırmızıyanaq almadan da nəsə vardı. Bəlkə də mən o rəsmi çəkərkən öz uşaq ağlımla özüm də bilmədən, qeyri-şüuri olaraq almanı “dişləmişəm”.

Bədii yaradıcılıqla məşğul olanlar nə vaxtsa bu günah meyvəsini dişləyənlərdir. Yazmaq elə almanı dişləməkdir. Məlumdur ki, islamda heykəltəraşlıq, əllə çəkilən rəsm haramdır və rəssamları qiyamətdə şiddətli əzab gözləyir. Onlara “çəkdiyin rəsmə can ver” deyəcəklər. Çox güman ki, bu qadağanın kökündə bütpərəstliyin əsaslarını kökündən sarsıtmaq dayanırdı. İslamın yenicə yarandığı dövrdə müsəlmanlar bir gecədə bütün bütləri qırıb dağıtmışdılar. Amma Tanrı insana yaradıcı ruh verib və bu yaradıcı ruh olmasaydı, dünya nə qədər sönük görünərdi. Borxes müsahibələrindən birində deyirdi ki, dünya bizim üçün bir rəsm, obrazdır. Dünya işığından məhrum olan Borxes dünyanın rənglərini sözə necə köçürə bilirdi?! Bu suala cavab tapmaq üçün Borxesin mətnlərində gizlənən, zərif tül arxasındaymış kimi görünən incə mətləblərə vaqif olmamız gərəkdir. Atasının çox zəngin kitabxanası olub və Borxes hələ uşaq ikən bu kitabxanadan qədərincə faydalanıb. Gözlərinin nurunu itirəndən sonra zəngin yaddaşı, fəhmi, duyumu və iti zəkası onu bizim gördüyümüz Borxes zirvəsinə qaldırıb. Onun bir rəssam haqqında hekayəsi var; bu rəssam böyük rəsm əsəri çəkməyə başlayır, həmin rəsmdə meşələr, dağlar, çaylar, qüllələr, bir sözlə, təbiət bütün əzəmətilə təsvir olunur. Günlərin bir günündə rəssam qəfildən anlayır ki, o, əslində öz rəsmini çəkirmiş. Bu hal yazıçılarda da baş verir. Fərqli şeylər haqqında yazdığımızı düşünürük, amma əlahəzrət oxucu yazdıqlarımızda bizim özümüzün obrazını görür. Surətimiz yazdıqlarımızdan boylanır. Bu mənada doğrudan da özündən qaçmaq mümkünsüzdür.

Biz əvvəlcə yazdıqlarımızın şəklini, sonra özünü görürük, bu görüntülər zaman-zaman içimizə yığılır və içimizdə başqa şəkil alır. Biz bu görüntülərə öz duyumumuzu, öz rənglərimizi əlavə edirik. Sonra bu görüntülərin rəsmlə, sözlə ifadə formalarını axtarıb tapırıq. Şirin də Xosrovun rəsmini görüb ona aşiq olmuşdu. Orxan Pamuk “Mənim adım Qırmızı” romanında gözəl deyib: “Rəsm ağlın gördüyünü gözün sevinci üçün canlandırmaqdır”. Elə bu əsərdə yazıçı padşahların əmrinə tabe olmayıb onların istəyini yerinə yetirməmək və şərəflərini qorumaq üçün öz gözlərini kor etmiş nəqqaşların acı taleyindən bəhs edir. Tuğ iynəsilə gözlərini deşmiş Ustad Osman barmaqlarıyla “görürdü”. Əslində görən barmaqları yox, ruhuydu, sadəcə, bütün hissləri barmaqlarına yığılmışdı. Nəqqaşlar öz əməllərində dinə zidd heç bir şey olmadığını düşünürdülər. Onlar həyatda tapa bilmədikləri xoşbəxtliyin rəsmini çəkənlərdir. Orxan Pamuk onları belə anladır.

Markes özünün “Anlatmaq üçün yaşamaq” avtobioqrafik əsərində yazır:

“Bir gün babam qalın cildli kitabı qucağıma qoydu və dedi:

- Bu kitab hər şeyi doğru bilir.

Üz qabığında dünyanı çiyinlərinə almış Atlant, içi şəkillərlə dolu bir kitab idi. Onda nə oxumağı bilirdim, nə də yazmağı. Kilsədə gördüyüm dua kitablarından da böyük bir kitab idi. Amma bu kitabın böyüklüyü məni heyrətləndirmişdi. Bu kitaba baxanda mənə elə gəlmişdi ki, ilk dəfə bütün dünyaya baxıram.

- Kitabın içində nə qədər söz var?

- Bütün sözlər var,- babam dedi.

O zamanlar mənə təsir edən hər şeyi rəsmlərlə ifadə edə bildiyimdən yazılı lüğətə ehtiyacım yox idi. Dörd yaşında Olimpiada oyunlarında arvadının başını kəsib yenidən yerinə yapışdıran sehrbaz Rikardo kimi bir sehrbazın şəklini çəkmişdim. Həmin şəkillərdə öncə mişarla arvadının başının kəsilməsini, sonra da yerinə yapışdırılmasını təsvir etmişdim. Bu şəkillər böyüklər tərəfindən alqışlara layiq görüldü. Beləliklə, sözlərsiz nağıllar uydurmağa başladım. Babam mənə o lüğəti hədiyyə verəndə kitabla elə dərindən maraqlanmışdım ki, tezliklə bütün sözləri əlifba sırasıyla oxumağa başladım. Yazıçılığımda böyük rol oynayan kitabların birincisi ilə belə tanış oldum”.

Bu da rəsmlə sözün izdivacından yaranan daha bir cığır. O cığır Markesi Nobel kürsüsünə gətirib çıxardı. Bu məqam da sübut edir ki, təkamülün və həm də təxəyyülün arxasında duran “xammal” məhz görüntülərdən ibarətdir. Bu görüntülər sanki çeşidli yeməklər kimidi, hərəsinin öz dadı-tamı var; çəmənin qoxusu, küləyin ətri, yağışın dodağımızdakı tamı... Bütün bu görüntülər naməlum, sirli bir varlığın aşkar yuxusu kimi xəyallarımızı və həm də təxəyyülümüzü qidalandırır. Məsələn, mənim üçün çayın özünü yox, səsini çəkə bilən rəssam daha maraqlıdır O. Henrinin “Son yarpaq” hekayəsini xatırlayırsınız? Xəstə yatağında ölümünü gözləyən qızcığazı xilas edən o son yarpaq budaqdan “qopmur” və qız sağalıb ayağa qalxır. Mənim yaddaşım çox zəifdir, qeydlər aparmasam, oxuduqlarımı tez unuduram. Amma bu hekayəni uzun illər bundan öncə oxusam da o son yarpaq yaddaşımda hələ də budağından qopmayıb. Bir yarpaq bir insanın həyatını xilas edir.

Sənət təkcə estetik zövq üçün deyil, həm də xilasedicidir. Rəssamlar, şairlər, yazıçılar həm də xilasedicilərdir, özlərinin məhv olması bahasına olsa belə, başqalarını xilas edənlərdir. Onlar alternativ dünya yaratmaqla bizi maddi dünyanın sıxıntılarından ayırırlar, bizim yaşadığımız dünyaya sığmayan narahat qəlbimiz bu sənət əsərlərində dinclik tapır. Həyata optimistcəsinə yanaşan insanlar heç vaxt yaradıcı ola bilməzlər, çünki yaradıcılıq həm də dərin pessimizmin məhsuludur. Yaradıcı adamlar gördüklərini yox, görmək istədiklərini yaradırlar. Dostoyevski “Gözəllik dünyanı xilas edəcək” deyəndə bu aforizmi bədii mətnin həqiqəti göstərirdi, biz də bu cür qəbul edirik. Amma görün, o, insanlıq üçün nə böyük bir təsəlli qoyub gedib! Bizim hər birimiz zaman-zaman bu sual ətrafında baş sındırmışıq: Doğrudanmı gözəllik dünyanı xilas edəcək?.. /Aydın yol qəzeti/

Yenililklər
31.01.23
“Eurovision 2023” beynəlxalq mahnı müsabiqəsinin loqo və şüarı təqdim olunub
31.01.23
Günay Əfəndiyeva türk dövlətlərinin gənc şair və yazarları ilə görüşüb
31.01.23
Kinoteatrlarda “Qarabağ hekayələri: Dünən, bu gün, sabah” kinoalmanaxının nümayişinə başlanacaq
30.01.23
Bakı Atatürk Mərkəzində “Türkologiyanın aktual problemləri” mövzusunda elmi-praktik seminar keçirilib
30.01.23
Günay Əfəndiyeva “2023-cü il Avropanın Mədəniyyət Paytaxtı” Veszpremdə keçirilən rəsmi açılış mərasimində iştirak edib
30.01.23
“Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı kitabxanası” seriyasından yeni kitab nəşr edilib
27.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Bəyanatı
27.01.23
Vaqif Bayatlı Odər: "Qarabağdan ancaq Azərbaycanın Türk və Şərəf Damarını keçirməklə nəyəsə nail olmaq olar"
27.01.23
Günay Əfəndiyeva TDT-nin Macarıstandakı Nümayəndəliyini ziyarət edib
26.01.23
“Filologiya və sənətşünaslıq” jurnalının növbəti sayı çap olunub
24.01.23
“Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması haqqında” qanun layihəsi hazırlanacaq
24.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Türkiyə Cümhuriyyətinin 100 illiyi münasibətilə İstanbulda sərgi təşkil edib
24.01.23
Antonis van Deykin əsəri 3 milyon dollara hərraca çıxarılıb
23.01.23
"İnanıram" tamaşasının premyerası olub
23.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Türk Tarix Qurumu bir araya gəlib
23.01.23
Qara Qarayevin əsərləri Filarmoniyada səslənəcək
20.01.23
Günay Əfəndiyeva Ankarada Türkiyə Ali Təhsil Şurasının (YÖK) rəhbəri Erol Özvar ilə görüşüb
18.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu qarşılıqlı əməkdaşlığı daha da gücləndirir
16.01.23
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Şuşa ilə bağlı layihələri davam edir
11.01.23
Vaqif Osmanov - Kimdir günahkar, insanlarmı, yoxsa zaman?
06.01.23
“Poetika.izm” jurnalının növbəti sayı çap olunub
05.01.23
“Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı” jurnalının növbəti sayı çap olunub
30.12.22
Əhməd Cavad 130: “Mən bir Turan yolçusuyam”
29.12.22
“Ömər Faiq Nemanzadə” fotoalbomu nəşr olunub
29.12.22
İki beynəlxalq Türk təşkilatı bir arada
26.12.22
Azərbaycanın dünya ədəbiyyatındakı boş qalmış yeri - Kənan Hacı yazır
26.12.22
Almaxanım Əhmədli və sənət dostları İsveçdə konsert verib
26.12.22
Günay Əfəndiyeva Astanada keçirilən Mərkəzi Asiya Media Forumunda çıxış edib
24.12.22
Ədəbiyyat İnstitutunda Kamran Məmmədovun 100 illik yubileyi qeyd olunub
23.12.22
Bu il hərraclarda satılan ən bahalı rəsm əsərlərinin adı açıqlanıb
23.12.22
Günay Əfəndiyeva Qazaxıstan İnformasiya və sosial inkişaf naziri ilə görüşüb
22.12.22
Əziz Dövlətabadinin “Süxənvərani-Azərbaycan” kitabı çapdan çıxıb
22.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Qazaxıstanın mədəniyyət və idman naziri ilə görüşüb
22.12.22
“Atabəylər: Şəmsəddin Eldəniz” layihəsinin musiqi tərtibatı üzrə müsabiqə elan edilib
21.12.22
“II Sumqayıt Kitab Sərgisi”nin proqramı açıqlandı
21.12.22
Günay Əfəndiyeva Qırğız Dövlət Dil və Dil Siyasəti üzrə Milli Komissiyanın sədri ilə görüşüb
20.12.22
“Mifoloji lüğət” kitabı işıq üzü görüb
20.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunda “Türk dövlətləri: Şərq və Qərb arasında körpü” adlı dəyirmi masa keçirilib
19.12.22
Aleks de Val - Aclıq və feminizm
19.12.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun birgə əməkdaşlığı ilə beynəlxalq elmi konfrans keçirilib
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.