Kənan Hacı - Yazıçının etirafları

13.10.15

Nə qədər paradoskal görünsə də insanın səmimiyyəti bəzən onun maskasına çevrilir, o, hətta bu “səmimiyyət”lə özünə “səmimi insan” imici də qazanır. Səmimiyyətin izafi dozası isə çox vaxt cəmiyyətdə normal qəbul olunmur. Ədəbiyyata gəldikdə isə burda məsələ bir az başqa cürdür. Yazı sənəti  elə bir sahədir ki, o məkanda mütləq səmimi olmalısan, əks halda qeyri-ciddi qəbul olunacaqsan. Dünya ədəbiyyatında, fəlsəfi fikrində yazdıqları ilə yaşam tərzi arasında ziddiyyətlər olan və həm də özünün etiraflarını yazan, dilə gətirən yazıçılar, filosoflar olub. Yaradıcı insanın yaşamı ilə sənəti arasında bərabərlik işarəsi axtarmaq nə dərəcədə doğrudur, deyə bilmərəm. Amma gəlin görək, Dostoyevskinin qumarbaz, Mopassanın qadın düşgünü, Artur Rembonun tüfeyli olmaları (bu siyahını xeyli uzatmaq olar) onların böyüklüyünə və ədəbiyyatdakı yerinə xələl gətirirmi?

Elə yazıçılar var ki, onlar hətta memuarlarında belə tam səmimi olmağı bacarmırlar. Henrix Heyne yazır ki, dəqiq tərcümeyi-hallar yoxdur, heç kəs öz həyatını olduğu kimi yazmır, buna cəsarəti çatmır. Onun fikrincə, Jan Jak Russo məşhur “Etiraflar”ında şöhrətpərəstliyindən özünə böhtan atıb. Bu, çox ciddi ittihamdır. Fransa maarifçiliyinin ən böyük simalarından olan J.Russo əvvəlcə özünün dünyaya gəlməsini bir səhv adlandırır. Çünki onun həyatı doğma anasının həyatı bahasına başa gəlmişdi. Atasını isə sevə bilməyən Russo kimsəsizlər evində böyüyüb. Sonralar  Fransa Burjua inqilabı zamanı onun əsərləri yakobinlərin əsas ideya dayağına çevrildi. Russu “Etiraflar”da yazır: “Qiyamət günü gələndə mən əlimdə bu kitabla uca hakimin hüzuruna çıxacaq və var səsimlə hayqıracağam: “Mənim etdiklərim, düşüncələrim və kim olduğum bu kitabda yazılıb: Etdiyim bir pisliyi gizlətmədiyim kimi, etmədiyim bir yaxşılığı da söyləmədim. Olduğum kimi görünməyə çalışdım. Rəzil və səfil olduğum, yaxşılıqsevər olduğum zamanları bütünlüyü ilə gözlər önünə sərdim. İç üzümü ortaya qoydum. Ey Əbədi Varlıq! Qullarını ətrafıma topla ki, etiraflarımı dinləsinlər. Topla ki, kədərlərim qarşısında inləyib, rəzilliyim qarşısında utansınlar. Və hamısı bir-bir sənin taxtına yaxınlaşıb eyni dürüstlüklə və içdən etiraf etsinlər.Sonra da içlərindən cəsarətli biri çıxarsa, “mən bu adamdan daha yaxşı idim” desin.”

Amma Heyne bu etirafları “şöhrətpərəstlikdən doğan gedişlər” hesab edərək şübhə altına alır. Mən Heynenin bu fikrinə Dostoyevskinin “Gizlindən qeydlər” əsərində rast gəldim, gərək Russonun “Etiraflar”ını yenidən və diqqətlə oxuyum. Dostoyevski “Gizlindən qeydlər”də yazır ki, hər bir insanın xatirələrində elə şeylər var ki, onu hamıya açmır, yalnız dostlarına açıb deyir. Elələri var ki, onu heç dostlarına da açıb deməz, olsa-olsa, özünə açıb deyə bilər, o da xəlvəti. Elə şeylər də var ki, insan onu hətta özünə açmaqdan da qorxur. Hər bir insanın özüylə qəbrə aparacağı sirlər olur, insan o qədər mürəkkəb bir məxluqdur ki, onun daxilindəki təbəddülatları, niyyətləri, fikirləri tam anlamaq və buna izah vermək müşküldür. İnsanın  etiraflarının müəyyən sərhəddi var, o, heç vaxt bu sərhədi keçməz, keçsə, ona dəli kimi baxarlar. İnsanı özündən yaxşı heç kim tanıya bilməz.

Bu yazını işləyərkən Henri Millerin “Xərçəng tropiki” romanını oxuyurdum. Yazıçı sanki bütün miskin insanları yazdığı romanın ərazisinə toplayıb və onları öz miskinliklərini bir daha təkrarlamağa məcbur edir. Bu kitabı oxuyan adam Millerin bir şizofrenik olduğunu düşünə bilər. Miller elə səhnələr təsvir edir ki, dünyada miskinliyin bundan artığını təsəvvür etmək mümkün deyil. Miller bu romanda özünün Paris küçələrində aclıq və səfalət içində çabaladığı dövrü, ötən əsrin iyirminci illərinin Parisini təsvir edir. Misilsiz etiraflar var bu romanda. Bir sözlə, insanı alçaldan hər şey! Millerə haqq qazandıran yeganə cəhət onun sənətkarlığıdır, o, bütün bu iyrənclikləri bədii sözün qüdrətilə misilsiz şəkildə təsvir edə bilib. Yazıçı bu əsərdə sözün bütün imkanlarından ustalıqla istifadə edib, sözlərdən yeni bir dünya yaradıb. Fikrin ucqarlarına qədər gedib çıxa bilib. Bu, hər yazıçıya müyəssər olan xoşbəxtlik deyil.

Bu günlərin bir axşam çağında payız özünün qəfil ildırımlarıyla göy üzünü biçib-doğradı və leysan başladı. Mən hansısa naməlum hissin təsiri altında Viktor Hüqonun “Səfillər”ini kitab rəfindən götürdüm və aradan iyirmi üç il keçdikdən sonra “Balaca Qavroş” hissəsini yenidən oxudum. Qavroş öz balaca qardaşlarıyla küçədə rastlaşanda güclü yağış yağırdı və onlar sığınmağa bir yer tapa bilmirdilər. Qavroş onları özünün “Bastiliya fili” adlanan sığınacağına aparır və gecə yatanda ac siçovullar onların yatdığı yerin taxta arakəsməsini həyasızlıqla gəmirib yatağa soxulmağa can atırlar. Bu hissədə şiddətli yağışı tamam unutmuşdum, çöldə yağan yağış altşüurda qalmış o yaddaş qırıntısını hərəkətə gətirdi. Hüqo XIX əsr Fransasında qavroşların aclıq və səfalət içində həyat uğrunda necə mübarizə apardığını realistcəsinə və amansızlıqla təsvir edir. Yazıçının sənətkar vicdanı dilə gəlir, bütün dünyaya haray çəkir, haqqın və azadlığın tərəfində olur. Bonapart rejimi Parisdə tüğyan eləyən vaxt Hüqonun başına 25 min frank qiymət qoyulmuşdu. O Fransanı tərk edəndə səfərini sürgün adlandırdı. Hüqo Fransaya bir də 20 ildən sonra qayıtdı. Bu da bir növ, yazıçının etirafları idi, özüylə bağlı yox, ölkəsiylə bağlı etirafları.

İnsanlar isə etiraflarında Mövlananın dediyi kimi, yəni göründüyü kimi ola bilmirlər, olduğu kimi görünməmək üçün bütün ədəbi fəndlərdən istifadə edirlər, özlərini gizlətmək üçün yazırlar, ədəbiyyat bəlkə də onların ən etibarlı sığınacağıdır, onları heç vaxt ələ verməyəcək bir sığınacaqdır. Onda Heyne Russonu niyə ittiham edirdi ki?

/Ədəbiyyat qəzeti/

Yenililklər
15.10.19
"Buker"in qalibləri Marqaret Etvud və Bernardin Evaristo oldu
15.10.19
Ülvi ruhun sərhədsizliyi... - Nina Simiç Serbiyadan yazır
15.10.19
"Bütün dövrlərdə sevgi şeirləri daha təsirli olub" - Tuğrul Tanyol ilə müsahibə
11.10.19
Peter Handke - Nəzarət şurasına təbrik sözü
10.10.19
"Azərbaycan universitetləri ilə sıx əlaqələr qurmağa çalışırıq" - Müsahibə
10.10.19
Nobel mükafatı bu yazıçılara verildi
10.10.19
Ömrün üçüncü onluğunu yaşayan Fərid Hüseyn – Sona Vəliyevadan təbrik yazısı
09.10.19
“Azərbaycanca-özbəkcə, özbəkcə-Azərbaycanca lüğət” kitabının təqdimaı keçirilib
04.10.19
Ədəbiyyat İnstitutunda xarici yazarlarla görüş keçirilib
04.10.19
“Akademik Məmməd Cəfər Cəfərov - Ədəbiyyat nəzəriyyəçisi” kitabı işıq üzü görüb
03.10.19
Əhməd Ağaoğlunun “Mən kiməm?” kitabı işıq üzü gördü
03.10.19
Mərkəzi Elmi Kitabxanada “Çincə-Azərbaycanca lüğət” oxucuların istifadəsinə verilib
03.10.19
Bakıda Avropa Film Festivalı başlanıb
02.10.19
Kənan Hacının "Məşədi Azər təzkirəsi" adlı kitabı çap olunub
02.10.19
İmadəddin Nəsiminin 650 illiyi münasibətilə poçt markaları buraxılıb
02.10.19
Qorunan milli dəyərlərimizin təbliğ olunduğu ünvan: Milli Dəyərlər Muzeyi
02.10.19
Vüqar Əhməd Hindastanda "Ayın şairi" seçildi
30.09.19
"Nesimi. İrak divanı" kitabı təqdim olunub
30.09.19
Yeni aşıq şeiri antologiyasının təqdimatı keçirilib
26.09.19
Türkiyədə Vurğun Əyyubun anma mərasimi keçirilib
26.09.19
Şairlərimiz Dünya Yazarlarının Belqrad Görüşündə
24.09.19
Opera və Balet Teatrının oktyabr repertuarı zəngindir
24.09.19

VI Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgi-Yarmarkası İmadəddin Nəsiminin 650 illiyinə həsr olunacaq

24.09.19
Atatürkün ad qoyduğu xanım, milyonerin musiqiçi əkiz övladları... - FOTOLAR
23.09.19
Bəsirə Əzizəli - Məhəmməd İqbalin “Zarb-i Kelim” əsərində qadın
23.09.19
Etibar Kərimli - "Sehirbazlar dərəsi"nin postmodern "tilsimi", yaxud şərq Hamleti yaratmaq cəhdləri?!
20.09.19
Gülhüseyn Hüseynoğlunun kitabının təqdımatı oldu
18.09.19
BMT Pikassonun “Gernika” əsərinə görə İspaniyadan üzr istəyib
18.09.19
Vasif Əlihüseyn - Elə gözəl idi dizimdəki yaraların qurumuş qaysaqlarını qoparmaq
18.09.19
Vüqar Əhməd - Aktyorun dəfni
16.09.19
“Ədəbi Proses – 2018” elmi-yaradıcılıq müşavirəsi
16.09.19
Türk rənginin - Turkuazın hekayəsi
12.09.19
Ayhan Miyanalı - 40-ncı sınaq
12.09.19
Rəşad Məcidin “Qələmsiz yazılanlar”ı
12.09.19
İsa Həbibbəylinin yeni monoqrafiyası çap olunub
06.09.19
Naxçıvan Dövlət Tarix muzeyi - 95
06.09.19
Ramil Əhmədin “İki Şəhərin Yazıları” adlı kitabının təqdimat və imza günü keçiriləcək
01.09.19
Esmira Fuad - Faniliyin poetik tarixi
01.09.19
Regina Deriyeva - Uşaqlıq-xəzinəsidir gözyaşlarının
19.08.19
Fərid Hüseynin kitabı Serbiyada nəşr edilib
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.