Hümmət Şəhbazi - Ədəbiyat özü üçün dil seçir
13.07.17

Avanqard.net cənublu yazar Hümmət Şəhbazinin "Dilimiz, şeirimiz" məqləsini təqdim edir.

Ana dilimizdə yazılan şeirlər istər istəməz bu dilin özəlliklərini mənimsəyərək yaşadır. Keçmişdə ədəbiyatımız, çox faxir və doğma olmayan bir dilin özəlliklərini daşıyırdı. Bu dilin diriliyini, yumuşaq yaşamını yalnız biz şifahi dilimizdə görürdük. Yazıqlar olsun ki şifahi dillə ədəbi dilimizin paralel və qoşa ilgisini özəlliklə klassik ədəbiyatımızda çox az məqamlarda şahid oluruq.
Bu gün danışıq dilimizdə ki sözcüklər nəsnələşməyə tərəf gedir. Nəsnələr isə fars-ərəb sözcüklərindən əlavə başqa dillərdən gələn sözcükləri də çevrəyir. Bu həm güneyə həm də quzeyə ayiddir. Sənayeləşmənin gündən-günə gəlişməsi və yeni nəsnə və metallarin yaradılması dildə də öz etkisini buraxır. Dil istər-istəməz özünün çağdaşlığını yansıtması üçün bu nəsnələrdən yararlanmaq məcburiyətində qalır. İndilikdə bu dildən ədəbiyatda necə yararlanmaq olar? Ədəbiyat deyəndə burada dilin başqa görəvi (vəzifə) göz önünə gəlir. Bunu gələnəksəl bölməyə dayanaraq "ədəbi dil" adlandırırıq hələlik. Ancaq yeni dünyada, ədəbi dillə danışıq dilinin oxşarlığı dilin iki yönə bölünməsindən bizi uzaqlaşdırır. Çünki danışıqda istifadə olunan nəsnələşmiş dildən ədəbiyat da elə yararlanır. Əski çağda sözcüklər cilalanaraq onların arasında ayrı-seçkilik var idi. Ədəbiyat özü üçün dil seçir və bəzi sözcük və anlayışları işlətməyə qadağalar qoyur. Ancaq yeni dövrdə, hətta əski sözcüklərin gələnəksəl anlayış və deyim yöntəmini də dəyişdirir.
  Şeirin nəsnələşməsinin qarşısını alan əsas amillərdən, sözcüklərin yeniliyini qəbul edərkən onun yaşam dayirəsini genişləndirməkdir. Belə ki, əgər nəsnələr eyni ilə özünü göstərirsə onda, şeirsəllik aradan gedəcəkdir. Buna görə onun nəsnə həyatına yalnız təsvir və istiarə ilə son qoymaq olar. Belə olan halda, sözcüyün gündəlikdə daşıdığı gerçək anlam, istiarələrin, məcazi həyatında yaşanmağa və genişlənməyə başlayır. Bu da şeir dilini, nəsnə dilindən uzaqlaşdırır. nəsnə dilinin yeni səsi, yeni quruluşu vardır. Ancaq bunları, yeni olaraq heç bir dəyişiklik və bədiilik vermədən işlətməsi, şeir dilinin aşağı səviyəyə düşməsinə gətirib çıxaracaqdır. 
Şeirin dili, nəsnələr, qavramlarda həm təzad yaradır həm də onları birləşdirir. Daha doğrusu M.Heidegger demişkən: «Şeir "oyun" məkanıdır. Oyun hərnəyi özünün olduğu yerdə olması anlamındadır. Şeir dünya ilə bütün nəsnələr arasında olan çatları aradan qaldırır... (Babək Əhmədi, Saxtar və təvil_i mətn kitabı (farsca) s.557).
Təbiidir aydınların önəmli vəzifəsindən biri də dil sorumluluğudur. Bu durumu görüb sezən aydınımız o cümlədən şairlərimiz bir çıxış yolu tapmalıdır və bəzən də bunu da edir. Ancaq əsas problem və ən verimli iş, yuxarıda dediyim ədəbi dillə danışıq dilin yaxınlaşma məsələsiylə yanaşı qramatik doğmalıq yaratmaq məsələsidir. 
Danışıq dilimizi özgələşdirən sözcüklərin nəsnələşməsi və grammatikası başqa dilin grammatikasının özəlliklərini qəbul etməsidir. Əlbətdə grammatika özgələşməsi artıq bir sıra şeirlərimizə də köçürülmüşdür. Bu haqda "nəqd_i şeir_i müaser_i azərbaycan" kitabımın "bəyan_i qərinesaz" bölümündə yazmışam. Bu günkü durumda isə, şeirimizin dili paradokslu bir aşağı-yuxarı səviyə ilə balansdadır. Öyünüləsi durumda yaşandığı hallar da var. Dilin ehtiyatlarından dil xeyrinə istifadə edilə bilməyən hallar da var. Ədəbi bilimlər və yeni teorilərlə tanış olan yazar və şairlərimizin ədəbi bilimi artdıqda yeni fəzalara ehtiyac duyulur və bu yeni fəzarlar isə dil də özü üçün yeni fəzalar qazanır. Bu halda yalnız dil ehtiyatlarına qayıdış probleminin çözülməsində yardımçı olacaqdır. Əks halda isə ədəbiyatın gündəmə gətirməsində ilgi qatmaq faktorunu itirəcəkdir. Füzüli demişkən "elmsiz şeir, xərci hesabı olmayan duvardır". Ədəbiyatımızın gəlişməsinə yardımçı olan isə bu bilikdən necə yararlanmasıdır.

Avanqard.net

Yenililklər
23.02.18
“Badam ağacı çiçəkləyəndə” tamaşasının təqdimatı olub
23.02.18
Vüsal Bağırlı - Apdaykın “Terrorçu”  romanı haqqında qeydlər
22.02.18
Çağdaş türk yazıçılarının hekayələri nəşr edilib
21.02.18
Antonio Tabukki - Fernandu Pesoanın son üç günü
21.02.18
“Kitabi Dədə Qorqud” dastanının Vatikan nüsxəsi nəşrə hazırlanıb
21.02.18
“Mini Klassika” seriyasından yeni kitab: Ölülər - Ceyms Coys
21.02.18
Rasim Qaracanın sevgi romanı çap olundu
19.02.18
İslam Səfərlinin 95 illiyi qeyd edilib
19.02.18
Heydər Əliyev Mərkəzində tanınmış rəssam Alfons Muxanın sərgisi açılıb
16.02.18
“Bərpanəşr” layihəsi çərçivəsində 15 adda kitab nəşr olunub
16.02.18
Emin Sabitoğlu haqqında yeni kitab nəşr olunub
15.02.18
Strasburqdakı “Kəpəz” nəşriyyatında “Müsəlman dünyasının islahatı” kitabı çapdan çıxıb
15.02.18
Türkiyənin Türk Ədəbiyyatı Vəqfinin nümayəndə heyəti ilə görüş
15.02.18
Qanun Nəşrlər Evindən yeni seriya və yeni kitab - Mini Klassika!
14.02.18
Türkiyədə Azərbaycan mədəniyyəti günləri keçiriləcək
14.02.18
“İrs” jurnalının ərəb dilində növbəti nömrəsi çapdan çıxıb
12.02.18
Vasif Əlihüseyn - Nədir cəriməsi sənə baxmağın
12.02.18
TÜRKSOY Azərbaycanla bağlı çoxsaylı tədbirlər həyata keçirəcək

09.02.18
2018-ci il üçün “Azərbaycan Respublikasının Nizami Gəncəvi adına Qızıl medalı” və AMEA-nın adlı mükafatları üzrə müsabiqələr elan edilib
09.02.18
Xalq Artisti Zərnigar Ağakişiyeva vəfat edib
08.02.18
Ceyhun Hacıbəylinin “Seçilmiş əsərləri” kitabının təqdimatı olub
08.02.18
Teymur Kərimli: "Nizaminin milli mənsubiyyəti ilə bağlı yalanlar dövriyyəyə buraxılır"
08.02.18
Parisdə Şahin Növrəslinin solo konserti olub
08.02.18
Mir Cəlal Paşayevin “Füzulinin poetik xüsusiyyətləri” elmi əsəri Türkiyədə nəşr olunub
07.02.18
Səlim Babullaoğlu Türkiyə Ədəbiyyat Vəqfinin Azərbaycandakı fəxri təmsilçisi təyin olunub
07.02.18
Şahbaz Xuduoğlu: “Kitab mağazalarının sayını artırmaq lazımdı”
07.02.18
Azərbaycanlı alimlər Özbəkistanda beynəlxalq konfransda iştirak edir
07.02.18
Orhan Arasın "Son cənnət" romanına bir baxış
06.02.18
Qan Turalıya "Səda” Tədris Teatrında vəzifə verildi
06.02.18
Dünyaca məşhur psixoloji-triller təqdim ediləcək
06.02.18
Minskdə Hüseyn Cavidin 135 illik yubileyi qeyd edilib
05.02.18
“Xalqın şairi” layihəsində böyük fırıldaq – FİNAL NİYƏ TƏXİRƏ SALINDI?
05.02.18
Adanada Cahangir Novruzovun yeni tamaşasının premyerası olub
05.02.18
Azərbaycanda ilk STEM liseyi fəaliyyətə başladı
05.02.18
Tanpınar adına məktub yarışması başladı
02.02.18
Maqsud İbrahimbəyov Yaradıcılıq Mərkəzi təsis edilib
01.02.18
Prezident Azərbaycan kinosunun 120 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalayıb
01.02.18
"İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti” 49 ildən sonra yenidən nəşr olundu
31.01.18
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə - Mayıs duyğuları
31.01.18
Timoti Artur - Kasıb - Hekayə
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.