Hümmət Şəhbazi - Ədəbiyat özü üçün dil seçir
13.07.17

Avanqard.net cənublu yazar Hümmət Şəhbazinin "Dilimiz, şeirimiz" məqləsini təqdim edir.

Ana dilimizdə yazılan şeirlər istər istəməz bu dilin özəlliklərini mənimsəyərək yaşadır. Keçmişdə ədəbiyatımız, çox faxir və doğma olmayan bir dilin özəlliklərini daşıyırdı. Bu dilin diriliyini, yumuşaq yaşamını yalnız biz şifahi dilimizdə görürdük. Yazıqlar olsun ki şifahi dillə ədəbi dilimizin paralel və qoşa ilgisini özəlliklə klassik ədəbiyatımızda çox az məqamlarda şahid oluruq.
Bu gün danışıq dilimizdə ki sözcüklər nəsnələşməyə tərəf gedir. Nəsnələr isə fars-ərəb sözcüklərindən əlavə başqa dillərdən gələn sözcükləri də çevrəyir. Bu həm güneyə həm də quzeyə ayiddir. Sənayeləşmənin gündən-günə gəlişməsi və yeni nəsnə və metallarin yaradılması dildə də öz etkisini buraxır. Dil istər-istəməz özünün çağdaşlığını yansıtması üçün bu nəsnələrdən yararlanmaq məcburiyətində qalır. İndilikdə bu dildən ədəbiyatda necə yararlanmaq olar? Ədəbiyat deyəndə burada dilin başqa görəvi (vəzifə) göz önünə gəlir. Bunu gələnəksəl bölməyə dayanaraq "ədəbi dil" adlandırırıq hələlik. Ancaq yeni dünyada, ədəbi dillə danışıq dilinin oxşarlığı dilin iki yönə bölünməsindən bizi uzaqlaşdırır. Çünki danışıqda istifadə olunan nəsnələşmiş dildən ədəbiyat da elə yararlanır. Əski çağda sözcüklər cilalanaraq onların arasında ayrı-seçkilik var idi. Ədəbiyat özü üçün dil seçir və bəzi sözcük və anlayışları işlətməyə qadağalar qoyur. Ancaq yeni dövrdə, hətta əski sözcüklərin gələnəksəl anlayış və deyim yöntəmini də dəyişdirir.
  Şeirin nəsnələşməsinin qarşısını alan əsas amillərdən, sözcüklərin yeniliyini qəbul edərkən onun yaşam dayirəsini genişləndirməkdir. Belə ki, əgər nəsnələr eyni ilə özünü göstərirsə onda, şeirsəllik aradan gedəcəkdir. Buna görə onun nəsnə həyatına yalnız təsvir və istiarə ilə son qoymaq olar. Belə olan halda, sözcüyün gündəlikdə daşıdığı gerçək anlam, istiarələrin, məcazi həyatında yaşanmağa və genişlənməyə başlayır. Bu da şeir dilini, nəsnə dilindən uzaqlaşdırır. nəsnə dilinin yeni səsi, yeni quruluşu vardır. Ancaq bunları, yeni olaraq heç bir dəyişiklik və bədiilik vermədən işlətməsi, şeir dilinin aşağı səviyəyə düşməsinə gətirib çıxaracaqdır. 
Şeirin dili, nəsnələr, qavramlarda həm təzad yaradır həm də onları birləşdirir. Daha doğrusu M.Heidegger demişkən: «Şeir "oyun" məkanıdır. Oyun hərnəyi özünün olduğu yerdə olması anlamındadır. Şeir dünya ilə bütün nəsnələr arasında olan çatları aradan qaldırır... (Babək Əhmədi, Saxtar və təvil_i mətn kitabı (farsca) s.557).
Təbiidir aydınların önəmli vəzifəsindən biri də dil sorumluluğudur. Bu durumu görüb sezən aydınımız o cümlədən şairlərimiz bir çıxış yolu tapmalıdır və bəzən də bunu da edir. Ancaq əsas problem və ən verimli iş, yuxarıda dediyim ədəbi dillə danışıq dilin yaxınlaşma məsələsiylə yanaşı qramatik doğmalıq yaratmaq məsələsidir. 
Danışıq dilimizi özgələşdirən sözcüklərin nəsnələşməsi və grammatikası başqa dilin grammatikasının özəlliklərini qəbul etməsidir. Əlbətdə grammatika özgələşməsi artıq bir sıra şeirlərimizə də köçürülmüşdür. Bu haqda "nəqd_i şeir_i müaser_i azərbaycan" kitabımın "bəyan_i qərinesaz" bölümündə yazmışam. Bu günkü durumda isə, şeirimizin dili paradokslu bir aşağı-yuxarı səviyə ilə balansdadır. Öyünüləsi durumda yaşandığı hallar da var. Dilin ehtiyatlarından dil xeyrinə istifadə edilə bilməyən hallar da var. Ədəbi bilimlər və yeni teorilərlə tanış olan yazar və şairlərimizin ədəbi bilimi artdıqda yeni fəzalara ehtiyac duyulur və bu yeni fəzarlar isə dil də özü üçün yeni fəzalar qazanır. Bu halda yalnız dil ehtiyatlarına qayıdış probleminin çözülməsində yardımçı olacaqdır. Əks halda isə ədəbiyatın gündəmə gətirməsində ilgi qatmaq faktorunu itirəcəkdir. Füzüli demişkən "elmsiz şeir, xərci hesabı olmayan duvardır". Ədəbiyatımızın gəlişməsinə yardımçı olan isə bu bilikdən necə yararlanmasıdır.

Avanqard.net

Yenililklər
22.09.17
Fərid Hüseyn Serbiyada iki şeir gecəsində iştirak edib
14.09.17
Mirzə Kazımbəyin “Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası” çap olunub
13.09.17
Taleyran haqqında kitab nəşr olundu
13.09.17
“Belə təşkilat ləğv olunsa yaxşıdır” – Yazarlar AYB-dən danışdılar
13.09.17
AYB "26"-lar kafesi ilə bağlı bəyanat verdi
11.09.17
“Art Tover” qalereyasında Abşerona həsr edilmiş sərgi açılacaq
11.09.17
Bakıda “Kitab bayramı 2017” sərgi-yarmarkası təşkil olunacaq
11.09.17
Cəmşid Cəmşidov - Molla Pənah Vaqif italyan şərqşünaslığında
08.09.17
Nobel Mükafatçısının kitabı ilk dəfə Azərbaycanda
08.09.17
YUĞ Teatrı mövsümü “Səsimi unutma” tamaşası ilə açacaq
07.09.17
Ölkəmiz Moskvada Beynəlxalq Kitab Sərgi-Yarmarkasında təmsil olunur
07.09.17
Yazıçı Vaqif Nəsibin yeni kitabı işıq üzü görüb
06.09.17
Dünyanın ən çox qazanan yazarları - SİYAHI
04.08.17
"Ulduz” jurnalının iyul nömrəsi çap olunub
03.08.17
Aynur Qarayeva: “Servantesin, Lorkanın, Markesin dilində danışmaq çoxdankı arzum idi…”
03.08.17
Milli Kino Günü münasibətilə təntənəli mərasim keçirilib
03.08.17
Rövşən Xasayoğlu - Doğrunu söyləsən kimə nə fayda 
03.08.17
Xanəmir Telmanoğlu: "Öz yazdıqlarını yandırmağı bacar"
01.08.17
Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzi daha bir əməkdaşlıq memorandumu imzalayıb
01.08.17
Kamal Abdulla daha bir ilkə imza atdı – “Təcrübədən əvvəl təcrübə”
27.07.17
Tanınmış jurnalist Ağa Cəfərliyə yeni vəzifə verilib
27.07.17
“Mədəniyyət” kanalı “Ədəbi üfüqlər” layihəsinə start verib
27.07.17
Səxavət Sahil - Yazıçıda üslub səhvi axtaranlar
26.07.17
Kinematoqrafçılar İttifaqı qısametrajlı sənədli filmlər üçün  ssenari müsabiqəsi elan edib
24.07.17
Haynrix Böllün “İki roman”ı işıq üzü gördü
24.07.17
“Güney Azərbaycan nəsri” antologiyası çapdan çıxıb
21.07.17
Nizami Cəfərov - Hacı Kərim Sanılının Məclisi-Məbusan "deyişmə"ləri
21.07.17
Məhəmmədhüseyn Təhmasiblə bağlı kitab nəşr edildi
20.07.17
Bakıda meksikalı rəssam Frida Kaloya həsr olunmuş sərgi açılıb
20.07.17
Alexandro Sambra və Maksans Ferminin romanları çap olunub
19.07.17
"Maska" nəşriyyatı Anar haqqında kitab nəşr edib
18.07.17
Musa Yaqub - “Qadınsız yaşamaq əzabdır...”
17.07.17
Hədiyyə Şəfaqətin “Qapı” adlı şeirlər kitabı işıq üzü görüb
17.07.17
Dünyanın ən böyük kitab evi Tehranda açıldı
17.07.17
Vurğun Əyyub - Elnaz Eyvazın Qadını minlərcə Azərbaycan qadınının birisi olsa da...
17.07.17
Umberto Ekonun “Qızılgülün adı” roman nəşr olunub
14.07.17
Mübariz Örənin "Balıq gülüşü" kitabının təqdimatı keçirilib
14.07.17
Xalq Yazıçısı Elçinin “Seçilmiş əsərləri” Özbəkistanda çap edilib
14.07.17
Bədirxan Əhmədlinin mühacirət ədəbiyyatı haqqında kitabı çıxıb
13.07.17
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi "İlin ən yaxşı kitabxanası" müsabiqəsini elan edir
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.