Kiyumərs İslami - Ruhum Antropomorfizm Qurda Yüksəlir
22.10.18

Araşdırma

İlkin toplumlarda inanclarla bağlı mifik təsəvvürlərin öz ifadəsini tapdığı magiya və ovsunlar sistemi istənilən etnosun bütövlükdə yaşam tərzinin, onun mentalitetinin ən əski kod və simvollarını təşkil edir ki, bu simvollarda ifadəsini tapan həmin genetik kodlar mürəkkəb inanc, davranış və biliklər sistemi əmələ gətirir (Bəxtiyar Tuncay, 2016). Bu biliklər sisteminin semantik qatlarının, dərin anlam tutumunun tədqiqi onu ərsəyə gətirmiş ulu əcdadlarımızın etnopisixologiya, əxlaqi-mənəvi, mədəni və s. dəyərlərinin araşdırma alanlarına çevrilmişdir. Əski inanc sistemlərində yəni gök tanrıçılıqdan öncə insanlar doğanın sirli əhvalatını tədqiq edib, dərindən zərrə-zərrəsinə inam bəsləyib tapınmışlar. Onların ruhunu sevib özünü o ruhlara tabe etmişlər. Bu inancların bir bölümü şam və qamlıqda hətta bugünkü dini sistemlərdə isə görünür. Ramazan Qafarov yazır ki, antropomorfizm elə bir dünya görüşdür ki, insana özəl xüsusiyyətlərin əşyalara, təbiət hadisələri və quvvalərinə, cansız varlıqlara, göy cismlərinə heyvan və quşlara aidliyinə inamdan doğulmuşdur. Belə ki, insanlar olağanüstü quvvələrin gücü ilə dünyaya etki qoymağın yolunun tapılmasına inanırlar. Oğuzlarda antropomorfizmdən sonra mifoloji anlayışında göy adamı obrazı ya tanrı anlayışı formalaşmışdır. Bu gündə həmən antropomorfizm anlayışı biraz dəyişikliklə insan pisixologiyasında yaşanır. Antropomorfizm əski inancların kult və onqon varlıqlardan doğa ilə yaranmışdır.

İnsanlarsa ayinlərində qutsal onqonları təmsil edərkən onların hərəkət simvollarını, dəri və sümüklərindən yararlanırdılar. Bu inam sonrakı qamlıq ayinlərində isə aydınca rastlanılır. Və bugündə bir özəl heyvanların özəl dəyərlənməsi və xalq arasında məsəllərdə, bayatılarda və dastanlarda yer tutan özəl heyvanlar, insan beynində pisixolohiya kodlarıdır. Türk xalqları içində onqon heyvanlara rast gəlirik. Bunlar həm antropomorfizm və şaman ya qamlıq dönəmində qutsal varlıq olaraq dəyərləniblər. Bu onqon heyvanların ən önəmlisi olan Qurd, Qartal, Qaz Quşu, Toğan (Şahin), Öküz və S. heyvanlara rast gəlinir. Bu inanc vardır ki, qurd gökdən enmişdir. Eləcədə, qurda öncə türk xalqları arasına Börü deyilirmiş və qamlar ayinlər və törənlər zamanı qurdu təmsil edərkən qurd başlıqlar taxıb qurd qılığında, qurd ruhu yardımıyla gök dünyasını seyr etmələrinə inanc varmış. Yəni ruhları qurda yüksəlib, Tanrıya varmışlar.

Böyük alim Mirəli Seyidovun yazdığına görə, bir çox qədim abidələrdə biz "Qurt" yerinə "Börü/Börü" sözünə rast gəlirik. örnək üçün, Gül Təkin abidəsinin böyük yazısının 12-ci xəttində oxuyuruq "Tenri kor bir türk üçün kanım kağan susi böri təq ərmis, yağışi kün təq ərmis…" Tərcüməsi: "Gök onlara güc verdi, mənim atamın ordusu Böri (qurd) tək oldu, onun yağısı qoyun tək oldu..."

11-ci əsrin alimi Mahmud Kaşğarlının luğətində Böri sözü Qurd deməkdir. Yazar böri sözünün işləndiyinə fakt olaraq aşağıdaki Atalar sözünüdə örnək gətirir: "Böri qonşisi yeməz".
11,12-ci əsrlərdə yazıya alındığı ehtimal olunan uyğur abidəsi "Oğuz namə"də oxuyuruq: "Aqği od aqaği gər, belləri böri belləri gər". Tərcüməsi: "Ayağı öküz ayağı tək, beli böri/qurd tək idi…"

L.Budaqov qeyd edir ki, Ciğatay (Qədim Özbək) və Tatar dilində "Böri" qurd deməkdir. Qədim uyğurlar "Göy böri" deyərkən hər şeydən öncə onun özəl olduğunu, ilahi səcciyyə daşıdığını nəzərə tuturlar. çün ki, türk dilli xalqlar adətən "Göy", "Tanrı" deyərkən həm göyü-səmanı, həmdə tanrını nəzərdə tuturmuşlar.

"Gök börü"də öncələr ilahi börü anlamında işlənmiş, sonralar göy sözünün məna və çalarları çoxaldıqca göy sözü rəng mənasında işlənmiş və göy-ilahi böri-qurd əvəzinə, Göy//Gümüşü (Boz) böri-qurd demişlər.

Bunlara əsas olaraq, ilk dövr xalq ədəbiyatının müəyyən mərhələsində əski insanlar hər bir təbiət hadisəsinin və əşiyanın arxasında bir ruh görmüş, ata ruhları bir kateqoriya kimi yaratmış və ruhların şərəfinə qurban kəsmişdir. Qurd türk xalqı arasında bir qutsal varlıq sayılaraq, böyük sayqı ilə qarşılanmış, bizə gök varlığı olaraq onqon sayılmış, onun ruhu gök dünyasını təmsil edərək, hər zaman bizə yardımçı olduğuna inanmışıq. Qurd bizim ən böyük mədəni varlığlmızdır, o bizim ruhumuzda olduğuna inanıb və onunla qutlu xalq oluruq. O bizi gök dünyasına götürəcək varlıqdır, Rruhumuzu ona, yəni antropomorfizm qurda yüksəldək.

Yenililklər
19.03.19
Elşad Ərşadoğlu: "Müsabiqələri ayrı-ayrılıqda yox, bir yerdə elan etməyi qərara aldıq"
19.03.19
Fəlsəfə İnstitutunda Nəsimiyə həsr olunmuş “Poeziya dəqiqələri”
19.03.19
Fransada Alim Qasımovun diskinin təqdimatı olub
19.03.19
Bədii, sənədli və animasiya filmi ssenariləri müsabiqəsi elan olunub
18.03.19
Əqli Mülkiyyət Agentliyi Nəsiminin qəzəlinin təhrif olunması məsələsinə münasibət bildirib
18.03.19
Nemət Mətin - Kiməsə danışsan öləcəksən
18.03.19
ADU-da Rumın dili və mədəniyyəti mərkəzinin açılışı olub
15.03.19
Keçmiş kəşfiyyatçı:"Mən kabinetə şkafdan girdim"
14.03.19
Səməd Behrənginin 80 illiyi qeyd edilib
14.03.19
Şahanə Müşfiq - Yaddaşlarda əbədi yaşayan sənətkar
14.03.19
“Hərbi-tibbi terminlərin izahlı lüğəti” nəşr olunub
14.03.19
Şəhla Aslan - Anarın yelbeyin İmanı və Yel çərşənbəsi
13.03.19
Ədəbiyyat İnstitutunda növbəti seminar indoneziyalı yazıçıya həsr olunub
13.03.19
Simran Qədim - Dərs - Hekayə
13.03.19
“Bakı-2020” Beynəlxalq Mədəniyyət və İncəsənət Festivalı keçiriləcək
13.03.19
Nəsiminin 650 illik yubileyinə həsr olunmuş elmi sessiya keçirilib
12.03.19
Şəhla Aslan - Bu cavanlar niyə fışqırıq çalmırlar?
12.03.19
Vasif Əlihüseyn - Başqa dizlərdə qatır qadınsızlığının başını
12.03.19
Sabir Rüstəmxanlının “Özümüzdən böyük sözümüz” adlı kitabı çap olunub
12.03.19
“Loqos”da “Gülümsə, çünki sən qadınsan” adlı tədbir - Fotolar
12.03.19
“Çapar” jurnalının təqdimatı keçirilib
11.03.19
"Yüz illər bundan öncə yaşamış klassiklər müdafiəsizdir" - Sorğu
11.03.19
Əbülfəs Qarayev: “Muzeylərdə audio-vizual bələdçilərin tətbiqinə başlanacaq”
11.03.19
Xalq rəssamı Arif Əzizin  İstanbulda fərdi sərgisi açılıb
11.03.19
İmarət Cəlilqızı - Mən, atam, balta, yer, göy və başqaları
11.03.19
Aleksandr Serovun Heydər Əliyev Mərkəzində konserti olacaq
11.03.19
Bədirxan Əhmədli -  Üçlü formula gedən yol...
11.03.19
Fəxrəddin Teyyub - Gözünə gün düşənə məktub
07.03.19
TÜRKSOY-un Ankaradakı mərkəzi qərargahında “Nəsimi ili”nin açılış mərasimi keçirilib
07.03.19
Siyasi Büronun artıq üzvləri, ermənilərin xroniki separatizmi və zabit ləyaqəti...
06.03.19
“Oxu Günü” artıq dövlət səviyyəsində qeyd olunacaq
06.03.19
“Dağ yəhudilərinin tarixi və mədəniyyəti” adlı kitabın təqdimatı keçirilib
06.03.19
AzTV-də daha bir dəyişiklik - Yazıçıya baş redaktor vəzifəsi verildi
05.03.19
8 Martda iki qadın yazarın imza və şeir gecəsi keçiriləcək
05.03.19
“Unutmağa kimsə yox” festivalda nümayiş olunub
05.03.19
AzTV-də növbəti təmizləmə: iki əməkdaş nöqsanlara görə işdən uzaqlaşdırıldı
05.03.19
Azərbaycan teatrlarının inkişafına 1,8 milyon manat ayrılıb
05.03.19
Türkiyədə “Nəsimi ili”nin rəsmi açılış tədbirləri keçiriləcək
05.03.19
Azərbaycan Respublikası Kinematoqrafçılar İttifaqının idarə heyətinin iclası keçiriləcək
05.03.19
Şəhla Aslan - Niyə intihar edirik?
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.