Kiyumərs İslami - Ruhum Antropomorfizm Qurda Yüksəlir
22.10.18

Araşdırma

İlkin toplumlarda inanclarla bağlı mifik təsəvvürlərin öz ifadəsini tapdığı magiya və ovsunlar sistemi istənilən etnosun bütövlükdə yaşam tərzinin, onun mentalitetinin ən əski kod və simvollarını təşkil edir ki, bu simvollarda ifadəsini tapan həmin genetik kodlar mürəkkəb inanc, davranış və biliklər sistemi əmələ gətirir (Bəxtiyar Tuncay, 2016). Bu biliklər sisteminin semantik qatlarının, dərin anlam tutumunun tədqiqi onu ərsəyə gətirmiş ulu əcdadlarımızın etnopisixologiya, əxlaqi-mənəvi, mədəni və s. dəyərlərinin araşdırma alanlarına çevrilmişdir. Əski inanc sistemlərində yəni gök tanrıçılıqdan öncə insanlar doğanın sirli əhvalatını tədqiq edib, dərindən zərrə-zərrəsinə inam bəsləyib tapınmışlar. Onların ruhunu sevib özünü o ruhlara tabe etmişlər. Bu inancların bir bölümü şam və qamlıqda hətta bugünkü dini sistemlərdə isə görünür. Ramazan Qafarov yazır ki, antropomorfizm elə bir dünya görüşdür ki, insana özəl xüsusiyyətlərin əşyalara, təbiət hadisələri və quvvalərinə, cansız varlıqlara, göy cismlərinə heyvan və quşlara aidliyinə inamdan doğulmuşdur. Belə ki, insanlar olağanüstü quvvələrin gücü ilə dünyaya etki qoymağın yolunun tapılmasına inanırlar. Oğuzlarda antropomorfizmdən sonra mifoloji anlayışında göy adamı obrazı ya tanrı anlayışı formalaşmışdır. Bu gündə həmən antropomorfizm anlayışı biraz dəyişikliklə insan pisixologiyasında yaşanır. Antropomorfizm əski inancların kult və onqon varlıqlardan doğa ilə yaranmışdır.

İnsanlarsa ayinlərində qutsal onqonları təmsil edərkən onların hərəkət simvollarını, dəri və sümüklərindən yararlanırdılar. Bu inam sonrakı qamlıq ayinlərində isə aydınca rastlanılır. Və bugündə bir özəl heyvanların özəl dəyərlənməsi və xalq arasında məsəllərdə, bayatılarda və dastanlarda yer tutan özəl heyvanlar, insan beynində pisixolohiya kodlarıdır. Türk xalqları içində onqon heyvanlara rast gəlirik. Bunlar həm antropomorfizm və şaman ya qamlıq dönəmində qutsal varlıq olaraq dəyərləniblər. Bu onqon heyvanların ən önəmlisi olan Qurd, Qartal, Qaz Quşu, Toğan (Şahin), Öküz və S. heyvanlara rast gəlinir. Bu inanc vardır ki, qurd gökdən enmişdir. Eləcədə, qurda öncə türk xalqları arasına Börü deyilirmiş və qamlar ayinlər və törənlər zamanı qurdu təmsil edərkən qurd başlıqlar taxıb qurd qılığında, qurd ruhu yardımıyla gök dünyasını seyr etmələrinə inanc varmış. Yəni ruhları qurda yüksəlib, Tanrıya varmışlar.

Böyük alim Mirəli Seyidovun yazdığına görə, bir çox qədim abidələrdə biz "Qurt" yerinə "Börü/Börü" sözünə rast gəlirik. örnək üçün, Gül Təkin abidəsinin böyük yazısının 12-ci xəttində oxuyuruq "Tenri kor bir türk üçün kanım kağan susi böri təq ərmis, yağışi kün təq ərmis…" Tərcüməsi: "Gök onlara güc verdi, mənim atamın ordusu Böri (qurd) tək oldu, onun yağısı qoyun tək oldu..."

11-ci əsrin alimi Mahmud Kaşğarlının luğətində Böri sözü Qurd deməkdir. Yazar böri sözünün işləndiyinə fakt olaraq aşağıdaki Atalar sözünüdə örnək gətirir: "Böri qonşisi yeməz".
11,12-ci əsrlərdə yazıya alındığı ehtimal olunan uyğur abidəsi "Oğuz namə"də oxuyuruq: "Aqği od aqaği gər, belləri böri belləri gər". Tərcüməsi: "Ayağı öküz ayağı tək, beli böri/qurd tək idi…"

L.Budaqov qeyd edir ki, Ciğatay (Qədim Özbək) və Tatar dilində "Böri" qurd deməkdir. Qədim uyğurlar "Göy böri" deyərkən hər şeydən öncə onun özəl olduğunu, ilahi səcciyyə daşıdığını nəzərə tuturlar. çün ki, türk dilli xalqlar adətən "Göy", "Tanrı" deyərkən həm göyü-səmanı, həmdə tanrını nəzərdə tuturmuşlar.

"Gök börü"də öncələr ilahi börü anlamında işlənmiş, sonralar göy sözünün məna və çalarları çoxaldıqca göy sözü rəng mənasında işlənmiş və göy-ilahi böri-qurd əvəzinə, Göy//Gümüşü (Boz) böri-qurd demişlər.

Bunlara əsas olaraq, ilk dövr xalq ədəbiyatının müəyyən mərhələsində əski insanlar hər bir təbiət hadisəsinin və əşiyanın arxasında bir ruh görmüş, ata ruhları bir kateqoriya kimi yaratmış və ruhların şərəfinə qurban kəsmişdir. Qurd türk xalqı arasında bir qutsal varlıq sayılaraq, böyük sayqı ilə qarşılanmış, bizə gök varlığı olaraq onqon sayılmış, onun ruhu gök dünyasını təmsil edərək, hər zaman bizə yardımçı olduğuna inanmışıq. Qurd bizim ən böyük mədəni varlığlmızdır, o bizim ruhumuzda olduğuna inanıb və onunla qutlu xalq oluruq. O bizi gök dünyasına götürəcək varlıqdır, Rruhumuzu ona, yəni antropomorfizm qurda yüksəldək.

Yenililklər
18.01.19
"Vətən ayrısı Rəsulzadələr" təqdim olundu
18.01.19
Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyi qeyd ediləcək
18.01.19
Nemət Mətin - Suraxanı qəsəbəsinin tarixi haqqında 
18.01.19
2019-cu ilin ilk “Ustad”ı
17.01.19
"Qanun"dan yeni kitab - Çılpaq və Yalnız
17.01.19
İsa Həbibbəyli - Cahana sığmayan şair
17.01.19
“Qriqorian kilsəsi Səfəvilər dövlətinə qarşı casusluq aləti kimi kitabının təqdimatı olub
17.01.19
Dilçilik İnstitutu vakant vəzifəni tutmaq üçün müsabiqə elan edir
17.01.19
Ankarada “Nazım Hıkmət Azərbaycan ədəbiyyatında” mövzulu tədbir keçirilib
17.01.19
Elza İbrahimovanın yubileyi münasibətilə yeni poçt markası dövriyyəyə buraxılıb
16.01.19
Xalq rəssamı Arif Əzizin və tələbələrinin sərgisi açılıb
16.01.19
Mədəniyyət Nazirliyinin strukturu və idarə edilməsi təkmilləşdirilir
16.01.19
Vidadi Babanlının iki cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri” çap edilib
15.01.19
Yazıçı Cavi Danın "Məhsəti" romanı nəşr olundu
15.01.19
Bu gün Nazim Hikmətin anadan olmasından 117 il ötür
15.01.19
Əlövsət Bəşirli - Sözün sönməyən işığı
15.01.19
Nəsiminin əsərlərinin yeni akademik nəşrinin hazırlanmasına böyük ehtiyac var
14.01.19
İsa Həbibbəyli: "Sərəncam Nəsiminin dünya ədəbiyyatında tutduğu mövqeyi göstərməyə meydan açır"
14.01.19
Nemət Mətin – Nodar Dumbadzenin “Kukaraça” povesti haqqında
14.01.19
Yavuz Akpınar haqqında dəyərli kitab
14.01.19
XVI əsrdə Azərbaycanda olmuş məşhur ingilis səyyahı və diplomatı kimdir?
12.01.19
Prezident 2019-cu ili “Nəsimi İli” elan etdi
12.01.19
“Dünya ədəbiyyatı böyük bir dənizdir, nə götürsən, qənimətdir” - Səlim Babullaoğlu
11.01.19
IV Gənc Ədiblər Məktəbi fəaliyyətə başladı
11.01.19
Alimlər Misir mumiyalarının sirrini aşkar ediblər
11.01.19
Hədəf Nəşrləri və “XAN” nəşriyyatının ötən ildə ən çox satılan kitabları
10.01.19
Anar Məcidzadə - Nələr çəkdiyimi hardan biləsən?
09.01.19
Azərbaycanlı alimin şeirlər kitabı Türkiyədə nəşr olunub
09.01.19
Azərbaycan bədii janr ənənələrinin Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında bərpası
09.01.19
“Leyli və Məcnun” operası növbəti dəfə səhnədə
09.01.19
Rus Dram Teatrı: Fəxrəddin Manafovun zəngini gözləyirik
08.01.19
Əlyazmalar İnstitutunun yeni nəşri
08.01.19
Xətai Sənət Mərkəzində növbəti sərgi maraqla qarşılanıb
08.01.19
Nəcəf Əsgərzadə - Fironun dəftərini vərəqləyərkən
07.01.19
“Qobustan”ın qış buraxılışı çapdan çıxdı
07.01.19
“Yeddi gözəl”in səhnə həyatından bəhs edən kitab
07.01.19
Nemət Mətin – Azad cəmiyyətin üstünlükləri
07.01.19
Xalq artisti Amaliya Pənahovanın xatirəsi anılacaq
04.01.19
Gövhər Baxşəliyeva: "Nizami fars şairi deyil, fars dilində yazmış Azərbaycan şairidir"
04.01.19
Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun “Din araşdırmaları” jurnalı çapdan çıxıb
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.