Mahirə Hüseynova: Türk dilləri dialektlərinin qarşılıqlı inteqrasiya problemi tədqiq edilir
24.12.18

Prezident İlham Əliyevin 2018-ci il noyabrın 1-də imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanı ana dilinin saflığının qorunmasına və inkişafına böyük qayğını ifadə edir. Bu Fərman ana dilimizin inkişafına yönəlmiş siyasətin parlaq təzahürüdür. Bu tarixi sənəd türk dillərinin lüğət tərkibinin inkişaf tarixinin izlənilməsi, baş verən proseslərin araşdırılması, ayn-ayrı sahə leksikasının tarixi-müqayisəli öyrənilməsinə də yeni yollar açır.

Türk dilləri ailəsinin arealı 41 dil, ləhcə və ya şivədən ibarətdir. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Özbəkistan, Başqırdıstan, Tatarıstan, Tuva, Çuvaş, Yakutiya, Dağlıq Altay və Xakas yerli əhalisinin, Əfqanıstan, Çin, Bolqarıstan, Rumıniya, keçmiş Yuqoslaviya və Albaniyanın bir sıra xalqlarının geoloji (mənşəcə) və tipoloji cəhətdən qohum dilləri əhatə edən türk dilləri ailəsində kifayət qədər tədqiqata cəlb olunmalı problemlər qalmaqdadır. Qədim və ortaq kökə malik türk dilləri dialektlərinin qarşılıqlı inteqrasiya məsələləri bu günədək türkologiyada, demək olar ki, əsaslı və fundamental şəkildə araşdırma obyektinə çevrilməmişdir.


Türkologiya üçün aktual olan həmin məsələ ilə bağlı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (ADPU) “Müasir Azərbaycan dili” kafedrasının müdiri, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor Mahirə Hüseynovanın müsahibəsini təqdim edirik.

- “Türk dilləri dialektlərinin qarşılıqlı inteqrasiyası” mövzusunun aktuallığını şərtləndirən əsas cəhətlər barədə bir qədər ətraflı məlumat verərdiniz?

- O faktı yada salaq ki, türk dillərinin dialektlərinin hər biri ayrı-ayrılıqda öz ilkinliyinə, miqyasına, tarixi-linqvistik faktlarına görə olduqca zəngindir və bu dillərin dialektlərində fonetik, leksik, qrammatik xüsusiyyətlərin hərtərəfli araşdırılması türkologiyanın ən aktual vəzifələrindən biridir. Bu aktuallığı nəzərə alan ADPU-nun Müasir Azərbaycan dili kafedrasının bir qrup əməkdaşı bir neçə ay bundan əvvəl “Türk dilləri dialektlərinin qarşılıqlı inteqrasiyası” mövzusunda layihə hazırlayaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişaf Fondunun qrant layihələri müsabiqəsinə təqdim edib və müsabiqənin qalibi olub. Artıq 3 aydan çoxdur ki, kafedranın bir qrup əməkdaşı bu mövzu üzərində araşdırma aparır. Həmin layihənin rəhbəri olaraq indidən deyə bilərəm ki, maraqlı olduğu qədər də aktual olan bu araşdırmaların hələ davam edəcəyinə baxmayaraq, ilkin nəticələrdən danışmaq olar.

Türk dillərinin daşıyıcısı olan xalqlar çox yaxın genetik ortaqlığa malikdirlər və bu mövzu indiyəcən dialektal aspektdə demək olar ki, kifayət qədər geniş şəkildə araşdırılmamış və cüzi şəkildə görülən işlər lokal və epizodik xarakterli olmuşdur. Bu da bir həqiqətdir ki, türk dillərinin dialekt sözlərində bu dillərin bir çox arxaikləşmiş, köhnəlmiş hesab edilən qədim elementləri, yarusları qorunub saxlanılır və bunların müqayisəli analizi çox gözəl tarixi-linqvistik nəticələr əldə etməyə imkan verir. Keçmiş postsovet məkanının şinelindən çıxmış türk xalqları 30 ilə yaxındır ki, yüksələn bir xətlə inkişaf edir və bu yüksəliş iqtisadi-siyasi sahələrdə olduğu kimi, dil siyasətində də özünü bariz şəkildə göstərir. Bu mövzunu aktual edən əsas cəhətlərdən biri deyərdim ki, ortaq türk dili ideyasının gerçəkləşməsi məsələsidir. Türk dillərinin dialektləri, ağız sözləri, şivələri türk xalqlarının yaşam tərzini, düşdüyü tarixi-siyasi və coğrafi şəraiti özündə çox gözəl və hərtərəfli şəkildə əks etdirir. Bunu nəzərə alan kafedramızın alimləri türk dilləri ailəsinə daxil olan dillərdə dialektoloji vahidlərin müqayisəli və tarixi aspektdə öyrənilməsinə daha çox üstünlük verirlər ki, heç şübhəsiz ki, bu mövzunun aktuallığını təmin edir. Başqa sözlə desək, türk dillərinin dialektoloji vahidləri mənsub olduğu xalqın məişətini, təsərrüfat həyatını, məskunlaşdıqları ərazinin xarakterik cəhətlərinin müəyyən edilməsində əsas amil olduğu üçün də bu mövzu olduqca aktual səslənir.

- Bu istiqamətdə apardığınız araşdırma barədə danışmağınız da oxucularımız üçün maraqlı olardı.

- Araşdırmanı 3 istiqamətdə aparırıq. Türk dilləri dialektlərində tarixən baş verən fonetik dəyişmələri nəzərə almadan və fonetik hadisələri düzgün qiymətləndirmədən səmərəli nəticələr əldə etmək mümkün deyildir və elə buna görə də araşdırmanın birinci istiqamətində türk dilləri dialektlərinin fonetik xüsusiyyətləri dayanır. İkinci istiqamətdə türk dilləri dialektlərinin leksik xüsusiyyətlərinin tədqiq etməyi nəzərdə tutmuşuq. Bu istiqamət də olduqca maraqlıdır və burada dialektoloji vahidlərin formalaşma tarixinə, areallarına, oxşar və fərqli cəhətlərinə, etimologiyasına daha çox diqqət yetirəcəyik. Üçüncü istiqamətdə məqsədimiz türk dilləri dialektlərinin morfoloji xüsusiyyətlərini araşdırmaqdır.

Genetik cəhətdən türk dilləri ailəsinə və morfoloji-tipoloji cəhətdən iltisaqi dil qrupuna aid olan türk dillərinin fonetik, leksik, qrammatik dialekt vahidləri ilə bağlı xeyli sayda elmi məqalələri həm ölkəmizdə, həm də Rumıniyada, Qazaxıstanda, Türkiyədə, Tatarıstanda, Qırğızıstanda nəşr olunan jurnallara ünvanlamışıq və bunların bir çoxu dərc olunub. Hətta mənim bu günlərdə “Azərbaycan dilinin yemək və içki adlarının tarixi-etimoloji lüğəti” adlı kitabım də işıq üzü görüb. Lüğətdə Azərbaycan dilinin yemək və içki adlarının etimologiyası ilə bərabər, onların türk dillərində və dialektlərində nə dərəcədə geniş dairədə işlənməsinə də diqqət yetirilib.

- Türk dilləri dialektlərinin bölünməsi və inteqrasiyası barədə dolğun məlumatlar əldə etmədən məqsədə gedən yolu fəth etmək çətin olar və mümkünsə bu barədə danışasınız.


- Türk dilləri dialektlərinin kompleks şəkildə öyrənilməsini qarşımıza məqsəd qoymuşuq. Bu kompleksdə qohum dillərin dialekt bölünməsi və inteqrasiyası da əsas yerlərdən birini tutur. Artıq türkoloqlar və əksər Avropa dilçiləri sübut edirlər ki, ilk dialekt parçalanması Ön Asiyadan başlamışdır. Ümumtürk dilləri dialektlərinin bu və ya digər türk dillərinin ədəbi dillərinə inteqrasiyası ilə bağlı da məqalələr hazırlamışıq və onları da xarici mətbuat səhifələrində dərc etdirməyi nəzərdə tutmuşuq.

- “Türk dilləri dialektlərinin qarşılıqlı inteqrasiyası” mövzusu olduqca əhatəli və maraqlıdır. Şübhəsiz ki, bu araşdırmanın bir il müddətində öhdəsindən gəlmək, mükəmməl, hərtərəfli bir şəkildə təkbaşına yerinə yetirmək olduqca çətindir və layihə üzvləri və onların gördükləri işlər barədə nə deyərdiniz?

- Bu mövzunun araşdırılmasına professorlar Mirvari İsmayılova, Qara Məşədiyev, dosent Könül Səmədova, baş elmi işçilərdən Zamiq Təhməzov, Pərviz İsmayılov olduqca gərgin zəhmət sərf edirlər və bu istedadlı alimlərin hər birinin ayrı-ayrılıqda gücünə yaxşı bələdəm və bunların hər birinə güvənirəm. Yaxın zamanlarda “Türk dilləri dialektlərinin qarşılıqlı inteqrasiyası” mövzusu üzrə işlənən layihənin materialları əsasında sanballı bir kitabın çapı nəzərdə tutulur. /Azərtac/

Yenililklər
01.06.20
Adın zirvələrə çoxdan yazılıb...
30.05.20
Səxavət Sahil - Mənəvi qonorar
27.05.20
Kino strukturları Mədəniyyət Nazirliyindən ayrılsın - kino pullarının yeyilməsinin qarşısını almaq yolu...
27.05.20
Elçin İbrahimov - Bir dəfə danışdığımız dil heç zaman unudulmaz!
27.05.20
1918-1920-ci illərdə nəşr edilmiş “Azərbaycan” qəzeti latın qrafikalı əlifbaya transliterasiya olunur
27.05.20
Fəxri Müslüm - Mən ölsəm, içimdən öləcəm
26.05.20
Azərbaycanda Kino Şurası yaradıldı
14.05.20
Qafqaz Albaniyası abidəsi biganəliyin qurbanı olub
14.05.20
“Azərbaycan coğrafi adları ingilis dilində” kitabı nəşrə hazırlanır
14.05.20
Əlyazmaların elektron kitabxanasının yaradılması işi davam etdirilir
12.05.20
Rumıniyalı məşhur şairin kitabı Bakıda nəşr edildi
12.05.20
Dünya ədəbiyyatına dair fundamental əsər
12.05.20
Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının 9-cu cildi nəşr edilib
12.05.20
Türkiyədə hər biri 500 illik tarixə sahib iki ədəd "İncil" tapılıb
11.05.20
Mərahim Nəsib - Sinif yoldaşım intihar edəndə sevdiyim qız nişanlandı
11.05.20
Fəxri Müslüm - Söhrab Tahirin əziz xatirəsinə
07.05.20
“Ulduz” jurnalının Məhəmməd Hadiyə həsr edilə xüsusi buraxılışı çap edilib
07.05.20
Fərid Hüseynin miniatür şeirlər kitabı çap olunub
07.05.20
Azad Qaradərilidən yeni ktab: “Qadağan zonası”
07.05.20
Rəbiqədən yeni kitab:“Çətirlərin qiyamı”
13.04.20
SURDO TV internet kanalı fəaliyyətə başladı – VİDEO
10.04.20
Mucru.art fəaliyyətə başladı
27.03.20
Nərimanov irsinin öyrənilməsinə layiqli töhfə
25.03.20
Orxan Mərdan Koronavirusla Mübarizəyə Dəstək Fonduna ianə edib
23.03.20
Muzeyləri onlayn ziyarət etmək imkanı yaradıldı
23.03.20
Milli Kitabxana ölkəmizdə yaranan vəziyyətlə əlaqədar oxuculara onlayn xidmətlərini təklif edir
23.03.20
Antonio Tabukkinin "İzabel üçün. Mandala" romanına ön söz
23.03.20
Məhəmməd İqbal - İlahi eşq və milli düçüncə şairi
23.03.20
Türkiyəli rejissor Xocalı soyqırı haqqında film çəkəcək
21.03.20
Antonio Tabukkinin “İzabel üçün. Mandala” romanı çap edilib
16.03.20
Elmira Axundova - Məmməd Orucun "Oyun havası"
15.03.20
Anar: “Koronavirusa görə yaşlı üzvlərimizin işə gəlməsinə məhdudiyyət qoyulacaq”
15.03.20
Qalib Şəfahətin "Sandıq" romanı çap olunub
14.03.20
Cəlil Cavanşirdən yeni kitab - "Eşq və intihar"
13.03.20
“Tarix və Tale” romanına dünyanın “şəxsiyyət vəsiqəsi” demək olardı, amma…
12.03.20
“Wall Street”də Nigar Əliyeva tərəfindən açılmış “America IDream” şirkəti
12.03.20
İçərişəhərdə keçirilməsi nəzərdə tutulan Novruz tədbirləri ləğv edilib
12.03.20
Xalq yazıçısı səfir təyin edildi
11.03.20
Fevralda ən çox satılan Azərbaycan ədəbiyyatının siyahısı
11.03.20

İstanbulda qədim və nadir Azərbaycan xalçalarının sərgisi açılacaq

©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.