Nemət Mətin - Suraxanı qəsəbəsinin tarixi haqqında 
18.01.19

   Suraxanı qəsəbəsinin tarixi geniş olduğu qədər də maraqlıdır. 1930-cu ildə neft quyuları qazıldığı üçün əhalinin yarısı yaxınlıqdakı əraziyə köçürülür. Beləliklə Suraxanı iki yerə bölünür. Yeni və Köhnə Suraxanı.

 A.Düma “Qafqaz səfəri”  əsərində yazır: “Sonra böyük neft quyularına baxmağa getdik. Quyuların ən dərini 18 metr idi. Bu əvvəllər şor su quyusu imiş. Bir gün su yoxa çıxdıqda lopa düzəldib quyunun dibinə baxmaq istəyirlər. Lopanın dərinliyə düşməsi ilə quyunun alovlanmağı bir olub. Deyirlər, o vaxtdan alov sönmür. Əyilib bu quyuya baxmaq çox qorxuludur. Qazın iyindən adamın başı hərlənə bilər. Baş ki, əldə olmadı, heç bir şey. Ayaqlardan yerdən üzüləcək və kəlləmayallaq olub alovun içinə düşəcəksən. Buna görə də quyunun ətrafını çəpərləyiblər. O biri quyuların üstünə elə-belə tor şəbəkələr, şəbəkələrin də üstünə daş qoyublar. Bu daşlar on iki saatın içində gipsə dönür. Daşın gipsə çevrilməsinə tamaşa etdiyimiz zaman Atəşgahın bir kilometrliyindəki Suraxanı kəndini idarə edən zabit gəlib bizi evinə, çay dəsgahına dəvət etdi. Razılaşdıq və faytonları onun dalınca sürdük. Sən demə, çay bəhanə imiş. O hazırlığı ki, orada görmüşdülər, ona çay dəsgahı demək ən azı insafsızlıq olardı.

 O bizi çox səliqəli bir otaqda (orada rahatca yatmaq olardı) əla Azərbaycan yeməklərinə qonaq etdi. Stolun üstündə plovdan kababdan tutmuş, armud, üzüm və qarpıza qədər hər şey vardı.

 Bir sözlə, Azərbaycan yeməklərindən əməlli-başlı bir süfrə açılmışdı. O, bizə evində gecələməyi təklif etdi. Mən böyük məmnuniyyətlə onun təklifini qəbul edərdim, di gəl ki, M. Piqulevskinin səhər tezdən rəsmi işi vardı. Doğrudur, o, Bakıya tək qayıtmaq istədi, ancaq bu yaxşı çıxmazdı. Odur ki gecə saat 11-də ev sahibinə təşəkkür edib çıxdıq.

 Neapolun Solfatara vulkanından daimi yanması ilə üstün olan Bakı Solfatarasının – Atəşgahın yanından ötüb Bakıya qayıtdıq.”

 İlk dəfə oxuyanda Suraxanının adını “ Qraf Monte Kristo” müəllifinin kitabında görmək necədə xoş bir hiss idi. Sonralar bu azmış kimi Knut Hamsunun “Nağıllar diyarında” əsərini oxudum. Orada da Suraxanıdan söz açılır. Yenə Atəşgah,yenə neft qoxusu... Müəllif kitabında qeyd edir: “Sabah Suraxanıya gedəcəyik. Tanrıya şükürlər olsun ki, orada Atəşgah var.”
“Torpağın bərəkəti”, ”Misteriyalar”, ”Aclıq” kimi əsərlərin müəllifi, nobel mükafatçısı kitabda Atəşgahın tarixi barədə ətraflı məlumatlar verir. Əsərin bir yerində Bakını, daha doğrusu neft bol olan Atəşgah ərazisini nəzərdə tutaraq qeyd olunur: “Nəhayət bu yerlərə Amerika soxuldu və ulamağa başladı. Bir dəfə zəvvarlar buraya gələndə ziyarətgahın yanında neft zavodu gördülər. Hücrədəki kiçik günəşlər söndü, bütün qaz şırnaqları fabrikə axdı.”

  Güllələnmə təxirə salınır filminə nəzər salaq. Bir epizodda Suraxanının adı çəkilir.
 “  - ... Bir parça çörəkdən ötrü,  son ümidini satmağa məcbur olan arvadı soymaq kişilikdir? ...igidilikdir? Bilirsənki Suraxanıda boş quyular çoxdur. Onun dibindən gələn səsi heç Allah da eşitmir.”

   Öz zamanında Dmitri Mendeleyev, Vasili Vasilyeviç Vereşşaqin, Rac Kapur Atəşgaha baxmaq üçün Suraxanıya gəlmişlər. Lakin o dövrdə içəri buraxılmadıqları üçün kənardan baxıb müşahidə aparıblar. Vaxtı ilə Hindistanın dövlət başçısı olmuş İndira Qandi də bu məbədi ziyarət üçün Bakıya gəlib.

 Atəşgah ziyarətgah olan vaxtlarda Zərdüştlər gün ərzində 5 dəfə ibadət edirdilər və onlar saat əqrəbinin əks istiqamətində fırlanırdılar: Odun ətrafına fırlandıqca müxtəlif meyvələr düzürdülər. Daha çox isə nar qoyurdular. Çünki narın tacı alovun dillərinə bənzədiyi üçün onu alovun rəmzi hesab edirdilər. Saat əqrəbinin əksi istiqamətində alovun başına fırlanmalarını isə bununla izah edirdilər ki, saat əqrəbinə doğru gedəndə insan ölümə, əks istiqamətə gedəndə isə əbədiyyətə doğru gedir.

 Suraxanı sözünü qırmızı ev kimi tərcümə etmək olar. Suraxanıda danışılan, istifadə olunan dildə Azərbaycanın bir sıra bölgələrində danışılır. Bu gün istifadə etdiyimiz bir çox sözlər məhz bu dildən qaynaqlanır. Məsələn:
Çarpayı - çahar(dörd) , po(ayaq)
Siyəzən - siyah(qara) , zən(qadın, arvad)
Araxçın - ərağ(tər) , çin(qat) ; yəni, yun papağın altından qoyulan, tər üçün nəzərdə tutulan papaq.

Rus alimi Beryagin 1796-cı ildə yazdığı “Şirvanın təsviri” yazısında qeyd edir ki,“Suraxanı adlı kənd Sulu çayın yaxınlığında yerləşir”. ( Pirquluya gedən yoldakı Sulut çayı yaxınlığındakı ərazini əhatə edir.)

  Suraxanı haqqında qısa yazımı Suraxanı qəzəlxanı, şairi Əli Faninin şeiri ilə bitirirəm.

Ey, gül, mə qu iğdə-bə tü aşiq birə nistü,
(Ey, gül demə çox da, sənin aşiq olanın yox)
Pəs, nalə zərən, bülbüli şeyda, bərə çistü?!
(Bəs, şeyda bülbülün naləsi nə səbəb-çox)

Rişxənd məsax ki, şüridəsü bülbüli şeyda,
(Rişxənd eləmə, yanqılıdır şeyda bülbülü)
Rüşva nə şov aşiq ki, tanü; eşqi-dürüstü.
 (Rüsvay olmasın aşiq ki, onun dürüstür eşqi)

Əğyar ki, raft, kuyi nigarə bə ziyarət,
(Əğyar ki, getdi, gözəli etdi ziyarət)
Aşiq ki, di; divanə bü, çün əqli cümüstü.
(Aşiq də gördü, oldu dəli, çün tərpəndi əqli)

Pərvanə ki,qurban bə dərən canə bə atəş,
(Pərvanə ki, qurban verər canın atəşə)
Atəş əzu məşuqəyisü,u,ə zu məstü.   
(Atəş onun məşuqəsidir, o onun məsti)

Aşiq kari daim bə dərun zillətü,zülmü,
(Aşiqin işi daim zillət,içində zülmün)
Rişxənd mə saxind,çünki u məşuqəpərəstü.
(Rişxənd etməyin,çünki o məşuqəpərəstdir)

Fəhadə mə qu,Qeysə mə qu,Yusifə həm çin,
(Fərhadı demə,Qeysi demə,Yusifi həmçin)
Fani,bə cahan asti uşun,məndü növüstü.      
(Fani,bu cahanda,onlar kimi,qaldı istəyin)
 
 12 iyul 1954 sal Nuqə Surxuni                       
 12 iyul 1954 il Yeni Suraxanı

Yenililklər
19.02.19
Əlişir Nəvainin “Külliyyatı”nın rəngli elektron nüsxəsi Fransadan Özbəkistana gətirilib
19.02.19
Heydər Əliyev Mərkəzində rus avanqard rəssamlarının nadir əsərlərindən ibarət sərgi açılıb
19.02.19
Görkəmli teleaparıcı Rafiq Hüseynovun yaşadığı evin qarşısında barelyefi açılıb
18.02.19
Rasim Qaraca - Ra günəş deməkdir, Rasim...
18.02.19
Yazıçı-ədəbiyyatşünas Vaqif Sultanlı Hindistanda beynəlxalq seminarda iştirak edib
18.02.19
Ələddin Məlikov - Alvin Plantinqa; XX əsrin analitik epistemoloqu
18.02.19
Aygün Sadiq - Qələmi təslim etdik duyğuların əlinə
18.02.19
Nemət Mətin - Kitablarımı yandırın!
16.02.19
Asif Rüstəmlinın “Cəfər Cabbarlı və milli istiqlal hərəkatı” kitabı
16.02.19
Xalq yazıçısı ilə bağlı Əbülfəz Qarayevə müraciət olundu
15.02.19
Cəfər Cabbarlının bu vaxtadək naməlum qalan romanı nəşr olunacaq
15.02.19
Strasburq kitabxanasında “Azərbaycan ədəbiyyatı” bölməsi yaradılıb
15.02.19
Bəşəriyyət üçün AVTOPORTRET
14.02.19
Selincerin oğlu:“Söhbət 50 il çap olunmadan yazan birindən gedir, odur ki, çoxlu material yığılıb”
14.02.19

Bu gün Beynəlxalq Kitab Bağışlama Günüdür

14.02.19
Beyləqanda Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin açılışı olub
14.02.19
“Azərbaycan dilinin Zəngilan şivələri sözlüyü” nəşr olunub
14.02.19
Bəxtiyar Vahabzadəyə həsr olunan “Ustada sayğı gecəsi” adlı tədbir keçirilib
14.02.19
Mərahim Nəsib - Sən çıxsan qapıdan həsrətin gələr
13.02.19
 Türk sənətçisi Ozan Arif vəfat edib
13.02.19
“Azərbaycantelefilm” Yaradıcılıq Birliyi dörd sənədli film hazırlayıb
13.02.19
Günel Əhmədova - Sərhədləri aşan vətən eşqi
13.02.19
Vüsal Bağırlı - Qanadlı xilaskarlar...
13.02.19
200-dən çox incəsənət nümayəndəsi ADO üçün müraciət etdi
12.02.19
Nemət Mətin - Roman yazmaq sənəti
12.02.19
“Ustad” dərgisinin 25-ci sayı işıq üzü görüb
12.02.19
Nəvai yaradıcılığında Nəsimi obrazı
12.02.19
Sevil Mehdiyeva - Nəsimi ilk dəfə Azərbaycan türk dili sözlərinə ədəbi dil səlahiyyəti verdi
11.02.19
Kamran İmanov: "Azərbaycanda kitab sahəsində piratçılıq 61 faizdən 25 faizə enib"
11.02.19
“Qanlı kaha” kitabının imza mərasimi keçirilib
11.02.19
Mübariz Örən - Minotavrın ölümü
11.02.19
Şayəstə Yaqubova - Firuz Mustafa “At günü” əsərində qoyulan problemlər
08.02.19
Elçin Hüseynbəylinin "Gözünə gün düşür" kitabı təqdim olundu
08.02.19
İngilis yazıçısı Rozamunda Pilçer vəfat edib
08.02.19
İlqar Fəhmiyə AzTv-də vəzifə verildi
07.02.19
AMEA Nəsiminin 650 illik yubileyi ilə bağlı tədbirlər planı təsdiq edib
07.02.19
Ayaz Salayevdən çağırış: ADO-un yaşamasını istəyirəm
07.02.19
Cəfər Cabbarlının yubileyi Ankarada qeyd olunacaq
06.02.19
Qala kəndi ilə bağlı müsabiqə elan edildi
06.02.19
Bazərin Anara yaltaqlığı - Dram-dialoq
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.