Simran Qədim - Dekartın qərarı
24.01.19

Esse

Dünya fəlsəfə tarixində dərin iz qoymuş, on yeddinci əsrdə “modern fəlsəfənin atası” kimi yeni bir cığır açan, onu sanki riyazi düstur şəklində konkretləşdirən fransız mütəfəkkiri, filosofu Rene Dekartın bu gün də dillər əzbəri olan və heç zaman yaddaşlardan silinməyəcək belə bir tezisi var: “Düşünürəmsə, deməli mövcudam.” Nə qədər qəribə səslənsə də, üç kəlməlik fikrin həm heç bir şərhə ehtiyacı yoxdur, həm də əksinə, bu haqda bir xeyli danışmaq olar. Sadə görünən kəlamı ürəyin istəyən kimi, o tərəf-bu tərəfinə çevir, neçə-neçə yozumlar, mənalar çıxart.

İnsanı insan edən, az-çox başqa canlılardan fərqləndirən elə düşünmə qabiliyyətidir. Gərək hər addımda yeri gəldi-gəlmədi bir daxili istək, ya nizamlanmaz şövq hesabına düşünmək üçün bəhanə tapasan. Sözün həqiqi və məcazi mənasında hər şey haqda fikirləşəsən. Daim beyində nəyisə çək-çevir etməyin nə zərəri var ki? Bu, insanın həyatdakı varlığını duyması, inandırıcı görünməsə də, yaşamdan zövq alması üçün çox önəmlidir. Yoxsa bir də baxacaqsan ki, tezisdə deyildiyi üzrə, mövcudluğunu itirmisən, qaz sobasının üstündə qaynayan su kimi buxarlanıb çıxmısan yoxa.

Bu məqamda qədim çin mütəfəkkiri Lao-Tzının aforizmini yada salaq: “Minlərlə kilometrlik səfər belə, tək bir addımla başlayır.” Amma addım atmaqdan ötrü də əvvəlcə düşünmək, fikri beynin dərinliklərində bir yerdə yaradıb üzə çıxarmaq lazım deyilmi? Məsələyə bir başqa rakursdan baxanda görürük ki, ilk addım saydığımız düşünməyə başlamaq üçün, həm də qərar verilməlidir. Düşünməli olduğumuza qərar verilməli...

Bütün hadisələrin nüvəsində iç-içə keçmiş şəkildə düşünmə və qərar vermə prosesləri dayanır. Kitab oxumağa, filmə baxmağa, alim, yazıçı, yaxud da filosof olmağa qərar vermək! Lap kiçik məsələlərdən tutmuş, dünyaya səs salan fundamental işlərə - elmi nəzəriyyələrin, texnoloji yeniliklərin kəşfinə kimi, həmişə müəyyən nəticələr çıxarılıb, kimsə də özü üçün bir rəyə gəlib. Heç nə göz açıb-yumunca baş vermir. Hər şey sadədən mürəkkəbə doğru sonsuz bir yoldadır.

Bəs çox qeyri-adi, bəzənsə tarixin yönünü dəyişən fövqəlbəşər ideyalar ağlımıza necə gəlir? Ümumiyyətlə, bu mexanizm nədən ibarətdir? Göylərdən səslərmi eşidirik, ya cinlər-əcinnələr qulağımıza nələrsə pıçıldayır? Biz isə, Arximedin vannada suyun daşdığını görüb “Evrika!” qışqırması kimi, sevincək yerimizdən dik atılırıq. Hardansa səs eşitməyimizə inanmaq gülüncdür, sözsüz ki.

Başqa bir sual: görəsən dünya yaranandan insanın müstəqil düşüncəsi olubmu? Hələ antik dövrdən qalma bir fikir var: bizim düşüncə və qavrayışlarımız görmə, eşitmə, dadbilmə, iybilmə, toxunma kimi duyğu üzvlərindən gələn informasiyalara əsaslanır. Digər tərəfdən ağlın da rolu var. Zəkamız dünyanı nə cür qavrayır, ötürülən məlumatlar necə analiz edilir? Axı təhlil etmə qabiliyyəti də bəlli bir sərhəddədir. Ən düzgün yanaşmanı isə Kant verib: gərək hissi qavrayışlarla ağıl, yəni empirizmlə rasionalizm ortaq məxrəcdə birləşdirilsin.

Deməli, hərə dünyayla bir cür tanışlıq qazanıb, fərqli görüşlərə yiyələnir, adamın öz sərbəst fikri olmur. Ayrı-ayrı baxışlar formalaşdığından mütləq həqiqət deyilən şey dünyagörüşümüz çərçivəsindəki məfhuma çevrilir. Hərə bir yol tutub gedir. Eyni cığırda birləşənlər də olur, yönünü dəyişib yoldaşlarından ayrılanlar da. Bəzi şeyləri dərk etdikcə isə bir çox məsələləri yenidən qiymətləndirməli oluruq. Qısası, ən cılızından həyati önəm daşıyanına kimi, ağla gələn hər fikrə bir sıra şərtlər təsir göstərir: öyrəndiklərimiz, təfəkkür və idrak.

Qərar vermək məsələsində düşünərək daha doğru yolu tapmaq əvəzinə, çox vaxt tələm-tələsik hökm çıxarmağa can atırıq. Axı zaman qıtlığı yoxdursa, niyə dəqiqələr, saatlar, hətta günlərlə düşünüb-daşınmayaq? Atalarımızın gözəl misalı var: “Yüz ölç, bir biç.” Emosiyaların önə çıxıb bizi yönləndirməsindənsə, ağlın hökmü altına girməyimiz daha düz deyilmi? Elə üstünlük də ağlıyla ağlına güc gələnlərdədir. Bununla dönüşü olmayan səhvlərdən özümüzü qaçırdarıq. Məşhur kəlamda deyildiyi kimi: hamı hər şeydən şikayətlənir, ağlının azlığındansa narazı olan yoxdur.

Minilliklər boyunca insan irqi – Homo sapiens bir çox şeyləri kəşf edib. Bu günə kimi insanlığa məlum şeyləri açıb oxumaq, bilgilərimizi artırmaqdansa, anlayışımız olmayan mövzularda fikirlərimizi yeritmək istəyirik. Özümüzü hamıdan ağıllı göstərməyə çalışmağın nə mənası var? Hələ bir fikir bildirməmişdən öncə nəyin nə olduğunu öyrən, gör söhbət nədən gedir. Bir kitabı oxumamış orda nə yazıldığını necə bilə bilərsən axı?!

Elə mətləblər də var ki, nə qədər əlləşib-vuruşursan heç nə alınmır. Məsələn, Xeyirin yaxşı, Şərin pis olduğu hamıya məlumdur. Amma bu anlaşılmaz dünyada kimin Xeyir, kimin Şər olduğunu necə tapasan? Ağ rənglə qaranın arasında gözümüzə boz gələn çaları hansı tərəfə aid etməli? Xeyirlə Şəri tapmayanda isə hara gedəcəyini bilməzsən, bir də baxarsan ki, yolunu azmısan. Qəliz şərtlərlə atıldığımız bu həyat oyunundan baş çıxarmaq gərək.

Bəlkə əl-ayağımızı lap başdan çəkməli, şahmatda uduzduğunu görüb daşları dağıdan cırnağan uşaq kimi şuluq salmalıyıq? Süst oturub əlimizi ağdan qaraya vurmamaq - çalışmamaq, oxumamaq, düşünməməklə nə qazanarıq ki? Sonra da hər şeyi taleyin boynuna yıxmaq meyli yaranır. Metafizikayla əlləşməkdənsə, bir az da qayıdıb özümüzə baxaq, ola bilsin, nəsə alınar.
Çoxları həyatda təkcə şansa, bəxtə arxalanır, bunun isə kökündə axtarış dayanır. Sən şansını yaxalamaq üçün pusquda durub fürsət güdmürsənsə, onun gələcəyinə necə ümid bəsləyə bilərsən? Nəyə diqqət ediriksə, onu da görürük. Şans deyilən şey həmişə var, hər an çevrəmizdə hərlənir. Sadəcə kimisi fikri ala dağda, qara dağda ola-ola yolu keçir, kimisi də şans qabağına çıxan kimi göydəcə qamarlayır.

Daim nəsə düşünüb müəyyən nəticələrə gəlmək, doğru-düzgün qərarlar çıxarmaq, bəlkə də, həyatın əsas mənasıdır. Şüurun dərinliklərindən saysız fikirlər çıxır, gərək onları ağılla redaktə edib təkcə keyfiyyətlilərini ortaya qoyasan. Onda Dekart kimi, üstündən əsrlər keçsə də, unudulmayan biri olacaqsan. Dekart tam dəqiqliklə dediyi fikri tapmaq, insan haqda belə bir qərara gəlməkdən ötrü çox çalışmış, əlbəttə ki, çox fikirləşmişdi. Təkrar da olsa, xatırlatmağın yeri var: “Düşünürəmsə, deməli mövcudam.”

Yenililklər
24.04.19
“Bir gəncin manifesti” əsəri Tbilisidə gürcü oxuculara təqdim olunub
24.04.19
“Atatürk və Əhməd Ağaoğlu” adlı monoqrafiya çap olunub
24.04.19
Gülnar Səmanın “Sözümüz sözdür” kitabının təqdimatı keçirildi
23.04.19
23 aprel – Dünya Kitab və Müəlliflik Hüququ Günüdür
23.04.19
“Almaz” yenidən təqdim edilib
23.04.19
Mərhum alim İlahə Məmmədlinin kitabı işıq üzü görüb
22.04.19
Üçlü formula yeni baxış
22.04.19
Nemət Mətin - Gülüş doğuran yalan
22.04.19
Qırğızıstanda “Oş – Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı”nın açılışı keçirilib
22.04.19
Şərif Ağayarın romanı Fransada çap olunacaq
18.04.19
Amerikada “Müasir Azərbaycan nəsri” antologiyasi çap olundu
18.04.19
Gənc şairin "Bir ovuc suda" kitabı təqdim olundu
18.04.19
İstanbulda Hüseyn Cavidin “İblis” əsəri tamaşaya qoyulub
17.04.19
Nəsiminin Türkiyədə yeni əlyazma nüsxələri aşkar edilib
17.04.19
Viktor Hüqonun "Notr-Dam-de-Paris" əsərinin satışı artıb
17.04.19
Azərbaycan filmi beynəlxalq müsabiqəyə dəvət alıb
16.04.19
"Ustad” jurnalının aprel sayı nəşr olunub.
16.04.19
Akademik Məmməd Cəfər Cəfərovun 110 illiyi qeyd ediləcək
15.04.19
Londonda Şekspirin yaşadığı ev tapılıb
15.04.19
"Yazıçı" dərgisinin yeni sayında Füzuli yad edilib
15.04.19
Gülnar Səmanın "Sözümüz sözdür" kitabında söz rəngi
12.04.19
“Metafizika” jurnalının yeni sayı çapdan çıxıb
11.04.19
Əzizağa Nəcəfov - Cəfər Cabbarlının cümhuriyyət dövrü
11.04.19
Ədəbiyyat İnstitutunda “Koreya poeziyası Azərbaycan dilində” mövzusunda məruzə dinlənilib
11.04.19
Əhməd bəy Ağaoğlunun 150 illik yubileyi qeyd olunacaq
11.04.19
Mikayıl Müşfiqin bütün əsərləri artıq bir kitabda
10.04.19
Akademik Milli Dram Teatrı “Ölülər” tamaşası ilə beynəlxalq festivalda çıxış edəcək
10.04.19
“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə səhiyyə və himayədarlığın təşkili” monoqrafiyası nəşr olunub
10.04.19
Şəfa Vəli - Gülün sözü
09.04.19
Paşa Əlioğlu - Professor Cahangir Qəhrəmanovun nəsimişünaslıq fəaliyyəti
09.04.19
“Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişaf Konsepsiyası”nın layihəsi hazırlanır
08.04.19
Şimali Kiprdə İmadəddin Nəsimi və Aşıq Veysələ həsr olunan anma mərasimi təşkil olunub
08.04.19
Azərbaycanlı yazıçının romanı türk dilində çap olunub
05.04.19
“Cəfər Cabbarlı və milli istiqlal hərəkatı” kitabının təqdimatı keçirilib
05.04.19
Azərbaycan dialektologiyası yeni mərhələdə
05.04.19
"Ulduz" jurnalının mart sayı işıq üzü görüb
04.04.19
Xuraman Hümmətova - Nəsimi şeirində sözün informativ yükü
04.04.19
Elçin Hüseynbəylinin Qarabağ hekayələri
04.04.19
Bədirxan Əhmədli: “Mirzə Cəlili suçlayanların arqumentləri yoxdur”
04.04.19
“İllərin qanadında” şeir antologiyası nəşr olunub
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.