Fatimə Zeynalova -  Firuz Mustafanın “At günü”
04.02.19

Öz fəlsəfi təfəkkürü ilə ədəbiyyatı vəhdətləşdirən 80-ci illər nasiri, dramaturqu Firuz Mustafa nəsrimizdə yeni cığır açmağa nail olmuş, yaradıcılıq üslubunu fərdiləşdirmişdir. Firuz Mustafa yaradıcılığının özəlliyi ondadır ki, o, ənənəvilikdən qaçmamış, əksinə ona müasirlik kredosu ilə baxmış, ənənəviliklə müasirliyi çulğalaşdırmışdır. O, kiçik janrla böyük söz demə ustalığına malik tək-tük sənətkarlardandır. “At günü” hekayəsi bədii qayəsi, orijinallığı ilə ədəbiyyatımızda yeni hadisə sayılır. O, heyvan təfəkkürü ilə insan mənəviyyatsızlığını qarşılaşdırır.

Üç hissənin hər birinə (“Qaçış”, “İntihar”, “Son”) ad verən müəllif simvolik olaraq atdan istifadə etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında at kultu çox qədim ənənələrə söykənir. İstər atalar sözlərimizdə, istər xalq dastanlarımızda at qəhrəmanlıq, mübarizlik, məğrurluq simvolu kimi səciyyələnir. “Kitabi Dədə Qorqud” dastanlarında Bamsı Beyrək atını belə öyurdu:
At deməzəm sana qardaş deyərəm,
Qardaşımdan yey!
Başıma iş gəldi, yoldaş derəm.
Yoldaşımdan yey!

Firuz Mustafa “at”ı da  müxtəlif sınaqlardan  keçərək zirvəyə ucalır. O “qaçırdı”. Hara? Niyə  Nə üçün  Gəncliyin havası başında dolanan dayça azadlığa qaçırdı, göy üzü onun üçün azad olduğu tək yer idi, o da “ilxı”sına, “ana”sına qaçırdı. Əsarətdən qurtulmağa çalışan dayçanın cəsarəti reallığın, qarşıda yaranacaq təhlükənin qarşısını ala bilməmişdi. Onu azadlıq eşqi uçuruma – təhlükənin düz mərkəzinə gətirmişdi. Canavar pəncəsindən onu “insan səsi” xilas etmişdi. Başına gələnlərdən dərs çıxaran dayça artıq “ilxı”sını göy üzündə axtarmırdı. Böyüdükcə digərləri kimi, onda da öz cütünü seçmək hissi baş qaldırırdı. Lakin cinsi azadlıq hissi ona çox görülmüşdü. Sən saydığını say, gör fələk nə sayır... Pisliyi, riyakarlığı özünə “peşə” seçən dayça sahibinin qonşusu onun bu hissinə hiylə ilə əl atmağı planlaşdırırdı. Təklifi isə belə idi: dayçanı öz anası ilə cütləşdirmək. Dayça sahibi hər nə qədər etiraz edib bunun günah olduğunu desə də, qonşunun məkrli niyyəti onu inadından döndərir. Bədbəxt dayça bu çətin sınaqla üzləşməli olur.

Əsərin ikinci hissəsində “İntihar” da hadisələr qonşunun hiyləsi fonunda iştirak edir. Dayça birinci dəfədən qaçsa da, ikinci dəfə gözübağlı anası ilə cütləşir. Şəhvani hisslərin qurbanına çevrilən dayça bu hərəkəti özünə bağışlamır, günahı olmadığı təqdirdə özünü yerə çırpır, intihar edir, günahsızlığa qovuşur. At üsyan edir, insan namussuzluğuna, şərəfsizliyinə, alçaqlığına. Məğrurluq rəmzi hesab olunan at bu dəfə məğlubiyyətə düçardır. Bu, bir heyvanın ehtiras üzərində qələbəsidir. Bu, insanlığın mənəvi cinayətidir.

Əsərin “Son”u böyük ustalıqla qələmə alınmışdır. Dayça sahibi sadəlövh, məzlum insanların ümumiləşmiş obrazı kimi səciyyələnir. O, qonşunun hiyləsinə inanır, atı ölərkən əlindən heçnə gəlməyəcəyini bildiyindən ağlayır, qonşu mənəviyyatsızlığının qarşısındakı acizliyinə, zəifliyinə için-için ağlayır. Bu hissədə onun monoloquna geniş yer verilir, acı taleyi oxucu gözü qarşısında canlandırılır. Əfsus ki, o bunları qonşusuna deyə bilmir, onunla üz-üzə gəlməkdən abır edir. Dayça sahibinin başına gətirdiyi müsibətlərə baxmayaraq, qonşu yenə “arsız”dır. Qonşusunun yasında deyib-gülür, papiros çəkir. Yazıçı bu obrazın simasında “şəxsiyyəti şəxsiyyətsizləşdirir”. Başdan ayağa rəzil obraz kimi yaradilan bu obraz ali təhsilli olmasına baxmayaraq, mənəviyyatca sinifdə qalır. Əsərin sonu, doğrudan da, obrazların sonudur. Bu əsərdə şər cəzalandırılmır, sona qədər irəliləyir.

Firuz Mustafanın yazdığı hər bir əsərdə idrakla hiss eyni vəhdət təşkil edir. O, yaratdığı insan-heyvan ziddiyyəti ilə cəmiyyətə ziyan vuran, insan adına ləkə olan “qonşu”ları pisləyir.

Yenililklər
19.06.19
Satirik şair Mirhəsən Münsifin əsərləri nəşr olunub
19.06.19
“Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”nin birinci cildi təqdim edilib
19.06.19
“Nizaminin türklüyü və türklüyə münasibəti Azərbaycan nizamişünaslığında” monoqrafiyası nəşr olunub
19.06.19
Daşkənddə İmadəddin Nəsiminin özbək dilində kitabı çap olunub
18.06.19
Bəsirə Əzizəli - Əhməd bəy Ağaoğlu yaradıcılğında türk və islam dəyərləri
18.06.19
Bədirxan Əhmədli Hindistan elmi jurnalının redaksiya heyətinə üzv seçilib
14.06.19
Azərbaycan televiziyası - yeni simada
13.06.19
“Ernest Heminquey: yeni nəsr və müasir insan” mövzusunda elmi sessiya keçirilib
13.06.19
Professor Qəzənfər Kazımovun kitablarının təqdimatı olub
13.06.19
Xalq artisti İlham Namiq Kamalın 70 illik yubileyi qeyd olunub
12.06.19
Naxçıvanda “Cavidşünaslıq” oncildliyinin təqdim olunub
12.06.19
Leonardo da Vinçinin şedevr əsərlərindən biri tapılıb
12.06.19
Famil Mustafayevin verdiyi qərarı haqlı hesab edirəm
12.06.19
Xalq yazıçısı Elçinin Almaniyada yeni kitabları işıq üzü görüb
10.06.19
AzTV-də Bədii Şuranın növbəti iclası keçirilib
10.06.19
Milli Dram Teatrı “Ölülər”i yenidən təqdim edib
10.06.19
Rəşid Behbudovun xatirəsi anılıb
04.06.19
Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı Pərvanə Məmmədli beynəlxalq konfransda iştirak edib
04.06.19
XVI əsrə aid “Kitabi-tibbi-mənzum” əsəri nəşr olunub
30.05.19
"Qafqaz-Media" fəaliyyətində fərqlənənləri təltif etdi
29.05.19
Bədirxan Əhmədli: "Mədəniyyətlərarası dialoqda ədəbi əlaqələrin mühüm rolu var"
29.05.19
Bəsirə Əzizəli - Vladimir Nabokovun “Haram damğası” romanı: siyasi məzmun, ironiya, ölüm
29.05.19
Türkiyədə “Anastas Mikoyan. Bolşevik bir erməninin etirafları” kitabı nəşr olunub
27.05.19
"Özümüzdən böyük Sözümüz" təqdim olundu
27.05.19
Bakıda “Siyasi repressiya qurbanları muzeyi” açılıb
23.05.19
Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası qazax dilində
23.05.19
Dilçilik İnstitutunda bu il 10 kitab, 60-a yaxın məqalə çap edilib
23.05.19
Bakı Dövlət Universitetində Füyuzat Mərkəzinin açılışı olub
23.05.19
Dünya şöhrətli rəssam Zurab Seretelinin sərgisi açılıb
22.05.19
Oman yazıçısı Buker mükafatına layiq görüldü
13.05.19
Ədəbiyyat İnstitutunda Türkiyənin təsəvvüf alimlərilə görüş keçirilib
13.05.19
Musiqili Teatrda “Buratino” tamaşası nümayiş etdiriləcək
13.05.19
Ramiz Rövşən Bakı Kitab Mərkəzində oxucularla görüşdü
13.05.19
Azərbaycanın “Qarabağ” muğam qrupunun Ankarada konserti keçirilib
09.05.19
Rövşən Yerfi - Nəsimi niyə dahidir?
09.05.19
"Çöl Qala" Stokholmda təqdim olundu
07.05.19
Azərbaycan və Rusiyanın görkəmli təmsil ustalarının xatirəsi anılıb
07.05.19
Şair Dəmir Gədəbəyli vəfat etdi
06.05.19
Mətanət Vahid - Məhəmməd Hadinin irsi çağdaş ədəbiyyatşünaslıq müstəvisində
06.05.19
Romada Avropa ölkələrində təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin forumu keçiriləcək
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.