Günel Əhmədova - Sərhədləri aşan vətən eşqi
13.02.19

Türk dünyasının ən görkəmli şairlərindən biri Nazim Hikmət Ran (1902-1963) olmuşdur. Onun şeirləri sağlığında vətənində layiq olduğu dəyəri görməmişdir. Kommunist ideologiyasını dəstəkləyən Nazim Hikmət siyasi əqidəsinə görə təqib edilmiş, əsərləri qadağan edilmiş, İstanbul, Ankara, Çankırı və Bursa həbsxanalarında 12 ildən artıq cəza çəkmişdir. 1951-ci ildə Türkiyə vətəndaşlığından çıxarılmış, yalnız ölümündən 46 il sonra bu qərar ləğv edilmişdir.

Nazim Hikmət uzun müddət vətənindən ayrı qalmış, Moskvada və digər şəhərlərdə yaşamışdır.  Buna görə də onun bir çox şeirlərində vətən həsrəti duyulur. “Şeirimin kökləri yurdumun torpaqlarındadır” deyən şair vətəninə böyük bir məhəbbətlə bağlıdır və ondan ayrılmaq şairi dərindən yaralamışdır. O, şeirlərinin bir çoxunda bu həsrətini, kədərini əks etdirmişdir.

Vətəninin azadlığını, heç bir dövlətdən asılı olmamasını istəyən Nazim Hikmət siyasi fikirlərinə görə vətən xaini adlandırılmışdır. Bir Ankara qəzetində onun haqqında yazılanlardan çox qəzəblənən şair öz hisslərini şeirlə ifadə etmişdir. Bu qəzetdə Nazim Hikmət “Amerika imperializminin yarımmüstəmləkəsiyik” ifadəsinə görə tənqid olunmuşdur. Şair bu haqda “Vətən xaini” adlı şeirini yazmışdır:

“Nazim Hikmət vətən xainliyinə davam edir hələ də”
Əvət, vətən xainiyəm, siz vətənsevərsiniz, siz yurdsevərsinizsə,
mən yurd xainiyəm, mən vətən xainiyəm.
Vətən mal-mülkünüzdürsə,
qazanclarınızın və çek dəftərlərinizin içindədirsə vətən,
vətən küçə boyu yollarda gəbərməkdirsə aclıqdan,
vətən soyuqda it kimi titrəmək və istidən qıvranmaqdırsa yayda
Fabrikalarınızda al qanımızı içməksə vətən,
vətən dırnaqlarıysa ağalarınızın,
vətən polis dəyənəyiysə,
rüşvətləriniz, maaşlarınızdırsa vətən,
vətən Amerikanın üsləri,
Amerikan bombası,
Amerikan donanması, topuysa,
vətən, qurtulmamaqsa qoxumuş qaranlığımızdan,
onda vətən xainiyəm.

Burada bir çox məsələlərə toxunan şair onu vətən xaini adlandıranların  tutduğu əməlləri ifşa edir və onları tənqid hədəfinə çevirir. Vətənin mal-mülk, qazanc, çek dəftərləri, rüşvətlər, maaşlar olmadığını göstərmək istəyən şairi tənqid edənlər onun dediklərini başa düşmək belə istəmirdilər. Qürbətdə olarkən yazdığı bu şeirində şairin vətən sevgisi və vətən həsrəti aydın şəkildə əks olunmuşdur.

Nazim Hikmətin vətən həsrətini 1961-ci ildə Şərqi Berlində olarkən qələmə aldığı “Avtobioqrafiya” şeirində də görmək olar. Bu şeirdə həyatından bir çox faktları paylaşan şair onu mənəvi olaraq sarsıdan hadisələri bu sözlərlə ifadə etmişdir:

Kimi insan otların, kimi insan balıqların çeşidini bilir,
mən ayrılıqların
Kimi insan əzbərə sayar ulduzların adını,
mən həsrətlərin.
Həbslərdə də yatdım, böyük otellərdə də
aclıq çəkdim, aclıq qrevi də və dadmadığım yemək yox kimidir.

Şeirdə onu dərindən yaralayan məqamlardan birini belə əks etdirmişdir:

Yazılarım otuz-qırx dildə basılır,
Türkiyəmdə türkcəmlə yasaq.

Doğma yurdunda da yazılarının oxunmasını istəyən şairi bu yazıların yasaqlanması çox kədərləndirmişdir.

Nazim Hikmətin 1931-ci ildə yazdığı “Vida” şeirində vətəndən ayrılacağına kədərlənən şair bir gün yenidən doğma yurduna qayıdacağına ümid bəsləyir:

Yenə görüşərik,
dostlarım mənim,
yenə görüşərik...
Bərabər Günəşə gülər,
bərabər döyüşərik...

“Praqada bir araba keçir” adlı şeirində əsas məqsəd Praqanın təsviri deyil, şairin mühacirlik dərdinin ifadəsidir:

Praqada bir araba keçir
Təkatlı bir yük arabası
yəhudi məzarlığının önündən.
Bir başqa şəhrin həsrətiylə yüklü araba.
arabaçı mən...
Praqada yəhudi məzarlığında
    Səssiz-nəfəssiz ölüm
Mühacirlik ölümdən betər
ay gülüm, ah gülüm...

Buradan da görmək olar ki, şair harada olursa-olsun öz vətənini düşünür və vətəndən ayrı olmağı ölümdən betər hesab edir.

Nazim Hikmətin 1957-ci ildə Varna şəhərində olarkən qələmə aldığı “Sofiyadan”  şeirində də şairin vətən sevgisi və vətən həsrəti əks olunmuşdur:

Doğulduğun şəhər qardaş evim bu gün,
Amma öz evin qardaş evində də unudulmur.
Bu qəriblik çox zülüm işdi, çox zülüm.

Bu şeirdə insanın harada olmasından asılı olmayaraq həmişə öz evindən, öz vətənindən ötrü darıxması ifadə olunmuşdur. Qəribliyi zülmə bənzədən şair qardaş evində olsa da, öz evini unutmur.

“Məmləkətim haqqında” şeirində vətəndən qalan xatirələrdən danışır. Bu xatirələr onun ayaqqabısında, papağında, pencəyində deyil, saçlarının ağında, ürəyinin infarktında, alnının qırışlarında, bir sözlə şairin özündə, onun ürəyinin dərinliklərində qalmışdır:

Məmləkətim, məmləkətim, məmləkətim!
Nə səndə tikilən papağım qaldı,
Nə yollarını ölçmüş ayaqqabım.
Şilə malı, son pencəyim
köhnəldi, düşdü çiynimdən.
Sən indi qalmısan ancaq
saçlarımın ağında,
ürəyimin infarktında,
Alnımın qırışlarındasan, məmləkətim!
Məmləkətim, məmləkətim!

Vətəndən ayrı qalmağın çətinliyini ifadə edən şairin “Qarlı qayın ormanında” adlı şeirindəki bu bənd diqqətəlayiqdir:

Məmləkətmi, ulduzlarmı,
Gəncliyimmi daha uzaq?
Qayınların arasında
Bir pəncərə, sarı, sıcaq.

Məmləkətin indi ona çox uzaq olduğunu qeyd edən şair bunu dərin ürək ağrısı ilə ifadə edir. Çünki o, heç vaxt vətəndən ayrı olmaqla razılaşa bilmir.

“Ceviz ağacı” şeirində İstanbula toxunmaq, onu seyr etmək, İstambulda olmaq istəyən şair ürəyinin yüz min ürək kimi çarpdığını qeyd edir:

Yarpaqlarım əllərimdir, tam yüz min əlim var,
Yüz min əllə toxunuram sənə, İstambula.
Yarpaqlarım gözlərimdir, şaşaraq baxıram
Yüz min gözlə seyr edirəm səni, İstambulu.
Yüz min ürək kimi çarpar, çarpar yarpaqlarım.

Ürəyi İstambul həsrəti ilə çırpınan Nazim Hikmət “David Oystraxa məktub” şeirində İstambula gedən David Oystraxı qısqandığını ifadə etmişdir:

İstanbula getmisiniz.
Konsert verməyə.
...Siz qısqandığım yeganə adamsınız, ustad!

“Məktub” şeirində hara getsə də, həsrətini də özü ilə apardığını söyləmişdir:

Sevgilim, sənin məkanın olan
və hara sürgün edilsəm, hansı dustaqxanada yatsam,
kürəyimdə, torbamın içində götürdüyüm
və övlad həsrəti kimi ürəyimdə
sənin xəyalın kimi gözlərimdə daşıdığım şəhər...

Varnada olarkən oğluna yazdığı “Məməd” şeirində də vətəndən, oğlundan uzaqda olan şair oğul həsrətini əks etdirmişdir:

Qarşı yalı məmləkət,
səslənirəm Varnadan:
eşidirsənmi Məməd, Məməd?
Qara dəniz axır durmadan,
dəli həsrət, dəli həsrət
Oğlum, sənə səslənirəm
eşidirmisən,
Məməd, Məməd?

Bu şeirdə öz əksini tapan oğul həsrəti şairin digər bir şeiri olan “Oğlum şəkillərdə böyüyür” şeirində geniş şəkildə təsvir edilmişdir. Nazim Hikmət həsrəti “ürəyinə sancılmış bıçaq” adlandırmış və bu həsrəti belə ifadə etmişdir:

İçimdə ağrısı var meyvəsi qoparılmış bir budağın,
getməz gözümdən xəyalı Halicə enən yolun,
ikigözlü bir bıçaqdır ürəyimə sancılmış
övlad həsrəti ilə həsrəti İstambulun.

Həyat yoldaşından ötrü də nigaran olan şair qürbətdə olarkən yalnız həyat yoldaşı, oğlu və məmləkətini düşündüyünü söyləmiş və bu fikirlərini “Münəvvərə məktub yazdım, dedim ki” şeirində bu misralarla ifadə etmişdir:

Ancaq səni düşündüm, şabalıd ağacı altında.
Ancaq səni, yəni Məmədi,
Ancaq səninlə Məmədi, yəni məmləkəti.

 “Yaşamaq haqqında” şeirində həyatdakı müxtəlif məsələlərə toxunan şair öz həyatı haqqında məlumatları da burada qeyd etmişdir:

Tutaq ki, həbsxanadayıq,
yaşımızda əlliyə yaxın.
Dəmir qapının açılmasına
hələ on səkkiz il var.
Yenə də bir yaşayacağıq.
Oranın insanı, heyvanı, savaşı ilə,
ordakı həyatın səsi ilə
bərabər yaşayacağıq.

Burada həbsxanada olmasından bəhs edən şair “bayırdakı insanlarla bir yaşayacağını”, yəni onu həbs etsələr də, daxili azadlığını əlindən ala bilməyəcəklərini ifadə etmişdir.

“Vəsiyyət” şeirində “qurtuluşdan öncə ölərsəm, Anadoluda bir köy məzarlığına gömün məni” deyən, ürəyi vətən həsrəti ilə yanan şair bu istəyinə də nail ola bilməmişdir və məzarı da Anadoluda deyil, Moskvadadır.

Yenililklər
12.09.19
Ayhan Miyanalı - 40-ncı sınaq
12.09.19
Rəşad Məcidin “Qələmsiz yazılanlar”ı
12.09.19
İsa Həbibbəylinin yeni monoqrafiyası çap olunub
06.09.19
Naxçıvan Dövlət Tarix muzeyi - 95
06.09.19
Ramil Əhmədin “İki Şəhərin Yazıları” adlı kitabının təqdimat və imza günü keçiriləcək
01.09.19
Esmira Fuad - Faniliyin poetik tarixi
01.09.19
Regina Deriyeva - Uşaqlıq-xəzinəsidir gözyaşlarının
19.08.19
Fərid Hüseynin kitabı Serbiyada nəşr edilib
30.07.19
Güclü insan sorağında - Əhməd bəy Ağaoğlu-150
30.07.19
Azərbaycan-Qırğız ədəbi əlaqələrində yeni səhifə
29.07.19
“Türk dilləri araşdırmaları” jurnalının ilk nömrəsi işıq üzü görüb
29.07.19
Əhməd bəy Ağaoğluna həsr olunan konfrans keçiriləcək
29.07.19
“Qoşa qanad” ədəbi almanaxı işıq üzü görüb
29.07.19
Ədəbiyyat İnstitutu Avrasiya Türk Araşdırmaları İnstitutu ilə memorandum imzaladı
26.07.19
“Hüseyn Cavid əbədiyyəti” mövzusunda respublika elmi konfransı keçiriləcək
26.07.19
Məhəmməd Tanhu - 8-ci günün qeydləri
26.07.19
Ədəbiyyat İnstitutunda Qırğızıstan yazıçıları ilə görüş təşkil olunub
24.07.19
XI Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalında 11 ölkədən musiqiçilər çıxış edəcək
24.07.19
Nemətullah Naxçıvaninin “Şərhi-Gülşəni-raz” əsərinin iki müxtəlif nüsxəsi əldə edilib
24.07.19
Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” poeması Türkiyədə nəşr olunub
23.07.19
Prezident Murad Köhnəqalaya ev verdi
23.07.19
Svetlana Alekseyiviçin növbəti romanı yayımlanıb
23.07.19
Amerikalı yazıçı-satirik vəfat edib
22.07.19
Tanınmış jurnalist Amil Novruzovun 60 illiyinə
22.07.19
Aida Feyzullayevanın “Komparativistikanın işığında” kitabı işıq üzü görüb
22.07.19
"Gənc Qırğız şeiri antologiyası" Bakıda və Bişkekdə təqdim olunacaq
22.07.19
"Qanun"dan yeni nəşrlər
22.07.19
“Türkologiya” jurnalının əlavəsi akademik Məmmədağa Şirəliyevin 110 illiyinə həsr ediləcək
18.07.19
“Plyus bədii yaradıcılıq” ədəbi almanaxı işıq üzü görüb
18.07.19
İradə Musayeva - Üçlü formul müəmmasına düzəliş... 
18.07.19
Etimad Başkeçid yazır - Qırxayaq hər addımını düşünsəydi...
18.07.19
Nəsiminin dilinin dialektoloji tədqiqinə həsr olunmuş yeni kitab çap olunub
18.07.19
Azərbaycanda ilk dəfə türkdilli əlyazmaların toplu kataloqu nəşr olunub
18.07.19
Yazıçı Andrea Kamilleri vəfat edib
17.07.19
Yeni kitab: “Dilin elmi və estetik problemləri”
17.07.19
Aşıq sənətinə həsr olunmuş növbəti kitab işıq üzü görüb
16.07.19
"Qanun"dan yeni nəşrlər
16.07.19
“Qoşa qanad: VI Fizika və lirika konfransı” keçirilib
15.07.19
The Guardian: Audiokitab mütaliənin gələcəyidir
15.07.19
Azərbaycanda növbəti Nəsimi – şeir, incəsənət və mənəviyyat Festivalı keçiriləcək
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.