Əhməd bəy Ağaoğlu və Azərbaycan ədəbiyyatı
09.07.20

Atakişiyeva Həcər Aslan
Bakı Slavyan Universiteti

[email protected]

    Əhməd bəy Ağaoğlu mədəniyyətşünas sosioloq, ictimaiyyətçi alim olmaqla yanaşı həm də qələmi çox güclü bir tənqidçi, böyük bir ədib olmuşdur. Ədəbiyyat bir sənət sahəsi kimi Ə.Ağaoğlu yaradıcılığında öz layiqli qiymətini almışdır. Əhməd bəyin ədəbiyyatın nəzəri problemlərinə həsr olunmuş məqalələri, ədəbiyyat tarixinə həsr olunmuş iri həcmli əsərləri onlarladı. Əhməd bəy Ağaoğlu əksər əsərlərində ədəbiyyatın həyata təsirini ön plana çəkir, ədəbi əsərlərə də məhz bu mövqedən yanaşaraq təsirin doğru və tərbiyəli olmasını tələb edirdi. Ədəbiyyat bir cəmiyyəti formalaşdırmaq gücündədir, məhz buna görə də Əhməd bəy ədəbiyyatdan müsbət yönümdən istifadə etməyi öz əsərlərinin aktual mövzusuna çevirmişdir.
    Əhməd bəy Ağaoğlu klassik Azərbaycan ədəbiyyatını mövzu təkrarçılığında ittiham edirdi. Azərbaycan ədəbiyyatında Füzulidən sonra yazanların hamısını təkrarçılıq etməkdə, ədəbiyyata yenilik gətirməməkdə, köhnəçilikdə günahlandırırdı. Əhməd bəy yazırdı ki, Füzulidən M.F.Axundova kimi ədəbiyyatda heç bir yenilik olmamışdır. Məhz buna görədir ki, bu zaman aralığında heç bir Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndəsi Füzuli səviyyəsinə qalxa bilməmişdir. Füzulidən sonra onun davamçıları olan Əmani, Qövsi, Saib kimi söz ustaları ancaq Füzulinin açdığı cığır ilə getdilər. Azərbaycan ədəbiyyatı üçün heç bir yeniliyi gətirə bilmədilər. Əhməd bəy bu dühalarla yanaşı Dəhləvi, Rumi, Yunis Əmrə, Sədi Şirazi, Nəvai, Hafiz və başqalarını da eyni halqanın zəncirləri hesab edirdi. Əhməd bəy onları ümumşərq poeziyasının çərçivəsindən çıxmamaqda günahlandırırdı. Əhməd bəy Ağaoğlunun Şərq ədəbiyyatına qarşı fikirləri, münasibəti əksər hallarda mənfi olaraq qalır. Əski ədəbiyyatımızda həyat yoxdur deyəndə Əhməd bəy aşırı mədhiyyəçiliyi  nəzərdə tuturdu. Əhməd bəy Ağaoğlu yaşadığı dövrdə təhsilin bütövlükdə klassik ədəbiyyat üzərində qurulmasına qarşı çıxmaqda tamamilə haqlı idi. Lakin o, klassik ədəbiyyatın bütövlükdə lazımsız olduğunu deməklə məsələyə öz subyektiv fikrini bildirirdi. Məsələn o, Nizami Gəncəvini nəzərdə tutaraq “Gərçi ən əski fars ədiblərindən birinin “Xosrov və Şirin” , “Leyli və Məcnun” , “İsgəndərnamə” kimi bəzi əsərləri varsa da, bunların adlarının və məzmunlarının həyatdan çox uzaq olduqlarını qeyd edirdi” .
    Əhməd bəy Ağaoğlu əski dövr məktəblərin əzbərçiliyə olan həvəslərini daim öz əsərlərində kəskin tənqid etmişdir. Onların yeniliklərə açıq olmamasını, klassik ədəbiyyat nümunələri olan Hafizin, Sədinin, Füzulinin qəzəllərinin məcbur şəkildə əzbərlədilməsinin böyük bir geri qalmanın səbəbi olduğunu dönə-dönə qeyd etmişdir.
    Əhməd bəy Vaqifin Azərbaycan ədəbiyyatına gətirdiyi dil sadəliyini yüksək qiymətləndirir. Onun tək formada apardığı mübarizə ilə ədəbiyyatımıza qazandırdığı nailiyyətləri Azərbaycan ədəbiyyatı üçün böyük uğur hesab edir.
    Əhməd bəy Ağaoğlu Vaqifin müasiri və eyni zamanda dostu olan M.V.Vidadini bədbin ruhlu əsərlərinə görə tənqid edirdi. Onu yenidən Füzuli ənənələrinə qayıtmaqda, lakin Füzuli zirvəsinə qalxa bilməyib, onun zəif davamçısı olmaqda günahlandırırdı.
    Əhməd bəy Ağaoğlu M.F.Axundovun Azərbaycan ədəbiyyatına gətirdiyi yenilikləri bəyənib, onu bu uğurlarına görə təqdir etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Füzulidən sonra özünə kimi gəlib çatan bu davamçılıq anlayışını yox etdiyi üçün M.F.Axundov Əhməd bəy tərəfindən qiymətləndirilmişdir. M.F.Axundovun Qərb yönümlü olması onu Əhməd bəyə yaxınlaşdırırdı. M.F.Axundovun yenilikçi səpkidə yetişməsində Qərb ədəbiyyatının da çox böyük təsiri olmuşdur. M.F.Axundova kimi olan Azərbaycan ədəbiyyatında Şərq fikri əsas üstünlük təşkil edirdi. Əhməd bəy M.F.Axundovun ədəbiyyata gətirdiyi yenilikləri bəyənsə də, onun əsərlərini bəyənməmiş, müəllifin ən çox bəyənilən “Hacı Qara’’ əsərini tam komediya adlandırmaq olmaz kimi qiymətləndirmişdir. Onun qələmini zəif və natamam kimi dəyərləndirmişdir.
    Əhməd bəyin Azərbaycan ədiblərinin yaradıcılığına tənqidi cəhətdən yanaşması tamamilə normal bir hal idi. Çünki, Əhməd bəy peşəkar tənqidçi idi və oxuduğu, dəyərləndirdiyi əsərlərə də, məhz tənqidi cəhətdən yanaşırdı.

Avanqard.net

Yenililklər
03.08.20
“Azərbaycan əlyazmaları dünya kitabxanalarında” mövzusunda V beynəlxalq elmi-nəzəri konfrans keçiriləcək
03.08.20
Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının illik mükafatının qalibləri elan olunub
03.08.20
Əziz Mirəhmədovun “Seçilmiş əsərləri” çap olunub
30.07.20
Məşhur amerikalı aktrisa vəfat etdi
30.07.20
İsmayıllıda “DOST Evi” Yaradıcılıq, Sərgi və Satış Mərkəzinin təməlqoyma mərasimi keçirilib
30.07.20
Qazaxıstanda Xoca Əhməd Yasəvinin məqbərəsi bərpa edilib
30.07.20
“Xəzərin dalğaları” adlı Beynəlxalq Sulu Boya Festivalına 500-dən çox sənət əsəri göndərilib
29.07.20
Çağdaş Monteneqro şeiri - Eşq barədə gecə şeiri və sairə
29.07.20
Rembrandtın avtoportreti rekord məbləğə satılıb
29.07.20
"Azərbaycan ədəbi tənqidi" kitabı dəyərli elmi-nəzəri mənbə və birliyin təcəssümü kimi
29.07.20
Azərbaycan filmi Venesiya Film Festivalında əsas müsabiqəyə seçilib
29.07.20
Qismət Rüstəmovun kitabı Türkiyədə çap olundu
28.07.20
Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi - Vasif Adıgözəlov
28.07.20
Vüsal Bağırlı - Qəribə adam
28.07.20
Çağdaş dövrümüzdə biri-birini təkrarlayan şairlər
27.07.20
XI Bakı Beynəlxalq Qısa Filmlər Festivalına film qəbulu başladı
27.07.20
Qahirə Universitetində Azərbaycan ədəbiyyatı tədqiq olunacaq
24.07.20
Dan Braunun "Cəhənnəm" romanı
24.07.20
Şəhid general-mayor Polad Həşimovun xatirəsinə həsr olunmuş film çəkiləcək
24.07.20
Konstantin Simonov - Evin sənə əzizsə...
23.07.20
Polad iradəli, ay Polad paşam...
23.07.20
Vladimir Korotkeviç - Kitabdaşıyanlar
23.07.20
Azərbaycanın ilk peşəkar qadın rəssamı
23.07.20
Elçin Hüseynbəyli - Bir adamlıq şəhər...
22.07.20
“#ulduzlu nəşrlər” seriyasından növbəti kitab işıq üzü görüb
22.07.20
Mədəniyyət nazirinin birinci müavini Anar Kərimov nazirliyin kollektivinə təqdim edilib
21.07.20
Antuan De Sent-Ekzüperinin "Adamların planeti" əsəri nəşr olunub
21.07.20
"Ulduz"un iyun sayı nəşr olunub
21.07.20
Dünya şöhrətli müğənni soydaşımız Sami Yusufdan Azərbaycana dəstək
21.07.20
Kamal Abdullanın yeddi cildliyinin birinci cildi işıq üzü görüb
20.07.20
Anar Kərimov Mədəniyyət nazirinin birinci müavini təyin olunub, nazir vəzifəsinin icrası ona həvalə olunub
20.07.20
Milli Mətbuat Gününə dəyərli töhfə
20.07.20
Prezident Xalq artistinə ad günündə ev bağışladı
20.07.20
“Türkologiya” jurnalının növbəti nömrəsi çapdan çıxıb
20.07.20
“YARAT” da növbəti müzakirə “Rəqəmsal yuxular”a həsr edilib
20.07.20
“Bakı, Moskva, Varşava” adlı kitaba resenziya üçün müsabiqə elan edilib
16.07.20
Qarabağ müharibəsi ilə bağlı yeni film
16.07.20
Fəxri Müslüm -  Mənim, Ay-ulduzlu, Azərbaycan əsgərim
16.07.20
Mərhum şairin kitabı işıq üzü görüb
16.07.20
"Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığında etnoqrafiya məsələləri" nəşr olunub
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.