Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesində dövrün həqiqətləri

25.02.21

    Həcər Atakişiyeva

   Nəcəf bəy Vəzirov 1854-cü ildə Şuşa şəhərində bəy ailəsində anadan olmuşdur. Nəcəf bəyin Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafında, zənginləşdirilməsində, milli teatrın yaradılmasında mühüm xidmətləri olmuşdur. Nəcəf bəy Vəzirov Azərbaycan ədəbiyyatında “Müsibəti Fəxrəddin” əsəri ilə faciə janrının əsasını qoyan böyük bir ədibdir. Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçilik hərəkatının genişlənməsində onun böyük xidmətləri olmuşdur. Nəcəf bəyin dünyagörüşünün inkişafında müəlllimi Həsən bəy Zərdabinin mühüm rolu olmuşdur. O, “Əti sənin, sümüyü mənim”, “Daldan atılan daş topuğa dəyər”, “Sonrakı peşimançılıq fayda verməz”, “Adı var, özü yox”, “Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük”, “Vay şələküm-mələküm”, “Pul düşkünü Hacı Fərəc”, “Ağa Kərim xan Ərdəbili”, “Pəhləvani zəmanə”, “Keçmişdə qaçaqlar” və s. kimi qiymətli əsərlər yazmışdır. Nəcəf bəy Vəzirovun Qərb ədəbiyyatını mütaliə etməsinin nəticəsi olaraq, o, fransız məzhəkəsi olan “Vəkil Patelen”i “Dələduz” adı ilə təbdil etmişdir. Təbdil- başqa bir xalqın ədəbiyyatındakı hər hansı bir əsərin milli zəminə uyğunlaşdırılması yolu ilə yaranan yeni bir ədəbi əsərdir. Təbdil daha çox səhnə əsərləri üçün xarakterikdir. Azərbaycan ədəbiyyatında təbdil daha çox Nəcəf bəy Vəzirovun adı ilə bağlıdır. Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesində cəmiyyətdə geniş vüsət alan özbaşınalıq, məhkəmə sistemində ədalətin olmaması, yalançılıq, aldatma, etibardan sui-istifadə, rüşvətxorluq, insanlar arasındakı güvənin itməsi, oğurluq kimi cəmiyyəti məhvə aparan pis xüsusiyyətlər ifşa olunub. Nəcəf bəy Vəzirov cəmiyyətdə baş verən bu qüsurları Məcidin başına gələn hadisələrin fonunda göstərir. Nəcəf bəy Vəzirov Məcidin monoloqu ilə xanların, bəylərin öz şəxsi nüfuzlarından istifadə edərək, borclarını qaytarmayıb insanları aldatdıqlarını göstərir. “Otuz yеddi manat, qırx altı manat yarım, iki yüz on iki manat... İki yüz on iki manatlıq parça satmışam kimə? Səfdərqulu xanın oğlu Səfiqulu xana... Hеç dеyinən, kişi, ağlına gəlirmi ki, mənim bir bеlə borcum var? Əstəğfürullah! Mən bundan sonra qələt еlərəm nə xana, nə bəyə nisyə mal satmaram, vəssalam”.
    Nəcəf bəy Vəzirov Məcidin atasının Məcidə vəsiyyəti ilə bu cür cəmiyyətdə necə yaşamağın mümkün olduğunu göstərmişdir: hеç kimdən yaxşılıq gözləmə və hеç kimə yaxşılıq еləmə. O zaman dünyada səlamət dolanarsan.
    Nəcəf bəy Vəzirov Məcidin timsalında göstərir ki, cəmiyyətdə Məcid kimi saf, təmiz, düzgün insanlar Mirzə dadaş kimi dələduzların torundadır. Mirzə dadaş Məcidin dükanına gəlib, onu çox kəsin aldatdığını görüb, onun etibarını qazanmaq üçün “Sənin atan ilə, Allah ona rəhmət еləsin, bir yеrdə ömür kеçirmişik, ondan yaxın mənim dostum olmayıb. Bir tikə vaxtımızdın ta axır günlərədək gah o bizim еvimizdə olub, gah mən sizin. Yеmək-içməyimiz həmişə bir yеrdə olub. Gеcə yarısından kеçmiş qaçaq mal gətirərdim. Yığardıq sizin dal otağa. Xəbər vеrərdik müştərilərə, bir-iki saatda malın hamısını satıb qurtarardıq. Xəlvət gеcələr iş görərdik”.
    Mirzə dadaş Məcidin atasından istifadə edərək, onun barəsində yalandan guya başlarına gələn əhvalatları danışaraq, Məcidin etimadını qazanmağa çalışır.
Biz nəinki yoldaş, bəlkə qardaşdan artıq olmuşuq. Bir gün Araz kənarında atımın ağzını bağlayıb, yıxılıb kol dibində, qaçaq mal gözləyirdim. Gеcə qaranlıq, göz-gözü görmür, bеş qatır yükü mal kеçdi bəri taya. Ayaq üzəngiyə qoyub düşdüm qabağa... Nə təhər oldusa kazaklar aldı üstümüzü. Allah rəhmət еləmiş atan. Qışqırdı: qaçınız! Özü qayıtdı kazaklara tərəf, başlandı atışma...
Məcid atasının fəqir, hеç kim ilə işi olmayan, qorxaq, axşam olan kimi qapıları bərkidib, öldürsən də еvdən kənara çıxmayan, itdən, pişikdən qorxan bir sakit insan olduğunu bilirdisə də Mirzə dadaşın yalanına özünü inanmış kimi göstərdi. Mirzə dadaş Məcidin dükanından oğurluq etmək üçün plan qurub, onu evinə qırqovulplovu yeməyə qonaq çağırır. Məcidin gəlmək istəmədiyini görüb, qorxuram gəlməyəsən bəhanəsi ilə bir top mahud, bir top yun şal girov adı ilə götürüb, aparır. Əslində isə Mirzə dadaş acından ölənin, cibində bir qəpik olmayanın, hər kəsin yanında еtibarını itirmiş biri idi. Mirzə dadaşın arvadı Gülcahanda onun özü kimi oğru, yalançı, dələduz olub, Mirzə dadaşın oğurladıqlarını gizlədib, əri ilə birləşib Məcidə qarşı tələ qururlar. Məcid Mirzə dadaşın evinə gələndə, Gülcahan qapını açıb, Mirzə dadaşın üç gündür ki, yataqdan qalxa bilmədiyini, onu heç cür qonaq çağıra bilməyəcəyini deyib, Məcidi qapıdan qovurlar. Məcid Mirzə dadaşdan dükanından götürdüyü bir top mahud və bir top şalı geri istəyəndə Gülcahan və Mirzə dadaş böhrana düşdük deyib qışqırmağa başlayırlar. Nəcəf bəy Vəzirov Gülcahan və Mirzə dadaşın simalarında oğurluğun artıq ailə şəklində edildiyini göstərməklə, cəmiyyətin necə böyük bir bəlada olduğunu göstərir. Ümumiyyətlə, Nəcəf bəy Vəzirov Məcidin bir çox sahədə aldadıldığını təsvir etməklə mühitdə olan hərc-mərcliyin hansı həddə olduğunu göstərə bilmişdir. Məcid Qurbanəli adlı çobana yüz əlli qoyun, otuz kеçi, bir uzunqulaq tapşırır. Qurbanəli isə Məcidi aldadaraq, uzunqulağı qurd parçaladı, otuz-qırx qoyun və on iki kеçi azardan tələf oldu deyib, Məcidin dayısı oğlu Məmmədvəli ilə birləşərək, Məcidin malını satır. Məcid son çarə kimi məhkəməyə getməyə məcbur olur. Məcid Mirzə dadaşdan və Qurbanəlidən məhkəməyə şikayət edir. Nəcəf bəy Vəzirov “Dələduz” pyesində məhkəmə işçisi Məmmədəlinin simasında məhkəmədə işləyənlərin hansı vəziyyətdə olduqlarını göstərmişdir. Məmmədəli məvacibinin az olmasından, camaatın əldən bərk olub, ona rüşvət verməməsindən şikayətlənirdi. Məmmədəli həm də tiryək asılısı idi. Məmmədəli kimi bir şəxsin məhkəmədə olduğundan istifadə edən Mirzə dadaş ona bir manat verib, Məmmədəlini öz tərəfinə çəkməyə nail ola bilir. Mirzə dadaş və Qurbanəli birləşib, Məmmədəliyə rüşvət verib, Məcidə qarşı cəm olurlar. Mirzə dadaş Qurbanəlinin vəkili olur və ona söz verir ki, Məcidi günahkar çıxarıb, ondan otuz manat cib xərcliyi də alacaq. Mirzə dadaş Qurbanəliyə başa salır ki, divanbəyi səndən hər nə soruşsa, sən qoyun kimi mələ, bir söz dilinə gətirmə. Onlarla əlbir olan Məmmədəli də bu fikri bəyənir. Məcid məhkəmədə Qurbanəlidən şikayət edərək deyir ki, “Qurbanəliyə yüz əlli qoyun, otuz kеçi və bir uzunqulaq tapşırmışdım. Əlli qoyunumu satıb qəssab Hеydərə, uzunqulağı satıb həmədanlı Məşədi Salaha, on iki kеçi Kürd Cəfərə satıb, məni müflis edib. Qalan malı tapşırıb dayım oğluna, gəlib əyləşib еvində. Pulları qoyub cibində məni tanımaq da istəmir”. Divanbəyi Qurbanəliyə cavab ver deyəndə o mələməyə başlayır. Özünü biçarə kimi göstərən Qurbanəliyə divanbəyinin yazığı gəlir. Mirzə dadaş Qurbanəliyə vəkillik edərək yalan danışıb, deyir ki, “Məcid bu biçarəni özünə çoban tutub və ona söz verib ki, еl yaylaqdan qayıdanda ona doxsan manat pul vеrəcək. Еl yaylaqdan qayıtmağa on gün qalmış Məcidin dayısı oğlu gəlib sürünü bu biçarənin əlindən alıb, özünü də bərk-bərk döyüb, yola salıb. İndi bunun haqqını özünə vеrmirlər və hətta üstünə böhtan da atırlar”. Qurbanəli əliylə başına vurub ağlayır ki, guya həqiqətən onu döyüblər. Divanbəyi Məcidin bеş yüz manatlıq malının oğurlanmasına baxmayaraq, biçarə olduğunu düşündüyü Qurbanəlinin xeyrinə qərar qəbul edir. Məciddən doxsan manat alınıb Qurbanəliyə verilməsi qərarını verir. Məcid məhkəmənin bu ədalətsiz qərarını eşidib, ancaq ki, “it də gеtdi, ip də gеtdi”- deyə bilir. Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesi şərin, böhtanın, pisin, yalanın, rüşvətin ifşasına həsr olunsa da, onların qələbəsi ilə də bitir.

Yenililklər
12.07.24
Yelisaveta Baqryana - Ah, belə gecələr əzabdır dostum!
11.07.24
Azad Qaradərəlinin əsərlərinin beşinci cildi cap olunub
08.07.24
“Narqız” qısametrajlı animasiya filminin istehsalı davam edir
05.07.24
"Dünya ədəbiyyatı" jurnalının Çeçenistan sayı işıq üzü görüb
03.07.24
“Ulduz” jurnalı oxucuların görüşünə yeni təqdimatda gəlib
02.07.24
Frans Kafka - Hökm
25.06.24
Mədəniyyət Nazirliyi senzura ittihamlarına aydınlıq gətirib
25.06.24
Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı Şirvanda kino günlərinə başlayır
22.06.24
Şahid ifadəsi - Zərdüşt Əlizadə yazır...
13.06.24
“Divanü lüğat-it-türk”ün II və III cildləri nəşr olunub
13.06.24
“Ulduz” jurnalının may nömrəsi çap olunub
13.06.24
Azərbaycanda aparıcı teatrların siyahısı təsdiqlənib, işçilərin maaşları artırılıb
05.06.24
Özbəkistanlı şairlərin şeirləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr olunub
05.06.24

Qulu Ağsəs haqqında yeni kitab çap edilib

24.05.24
Kino şirkətlərinə yeni imkan: post-prodakşna dəstək
22.05.24
Kənan Hacı - Salman Mümtaz Leninə nə deyəcəkmiş?
22.05.24
2024-cü ilin Ədəbiyyat üzrə Beynəlxalq Buker Mükafatının qalibi məlum olub
21.05.24
Professor Edmund Herziq: Nizami Gəncəvinin əlyazmalarının vahid kataloqu üç dildə nəşr ediləcək
21.05.24
Azərbaycanda iki teatrın adı dəyişdirilir və işçilərinin maaşı artırılır
20.05.24
“Linqvistik nəzəriyyənin əsasları” kitabı nəşr olunub
20.05.24
Hüseyn Arifin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə “Arxada qalan illər” adlı kitab nəşr edilib
20.05.24
Fransada azərbaycanlı rəssamın fərdi sərgisi keçirilib
15.05.24
Ülvi Babasoyun “Ədəbiyyatda postmodernizm: oyun estetikası” kitabı təqdim olunub
09.05.24
Həcər Atakişiyeva - Məhəmməd Füzulinin poeziyasının dili və üslubi xüsusiyyətləri
06.05.24
Həmid Herisçi: Öz adıma ədəbiyyat müharibəmi bitirdim
06.05.24
Kino Agentliyi “Qızılalma” Festivalında mükafata layiq görüldü
06.05.24
Kino ictimaiyyəti narahatdır: 38 nömrəli qərar ləğv olunacaqmı?
04.05.24
Cahid Camal “Xalq Əmanəti” layihəsinin 24-cü nəşrində
03.05.24
Gülnar Səma - Ramil Mərzilinin “Qadağan olunmuş şeirlər”i
03.05.24
Asif Rüstəmlinin “Cümhuriyyət məfkürəsi” kitabı çap olunub
03.05.24
Azad Qaradərəli - Şəhid toyu
02.05.24
ARKA-nın Apellyasiya Komissiyası müraciətlərlə bağlı qərar verdi
02.05.24
“Əlyazma abidələri: ənənə və müasirlik” kitabı çapdan çıxıb
02.05.24
Məşhur yazıçı Pol Oster vəfat edib
02.05.24
Azərbaycanlı alimin beynəlxalq konqresdə məruzəsi dinlənilib
02.05.24
Türkiyənin bütün bölgələrində Azərbaycan Mədəniyyət Günləri keçiriləcək.

01.05.24
Orhan Aras - Bedirhan Ahmedov: Yorulmaz Bir Bilim Adamı...
01.05.24
Cavanşir Yusifli - Gənc şairlərə məktub - Sözün ayağı dəyməyən yerlər
01.05.24
Türkiyədə Məhəmməd Füzuliyə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
01.05.24
Nar ağacı - Kənan Hacının yeni hekayəsi
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.